2 shkurt 2008

Menjehere pas shpalljes se shtetit te pavarur, ne Kosove duhet te behen ndryshime ndaj politikave ekonomike, qe do te jene ne sherbim te zhvillimit te qendrueshem ekonomik, ne menyre qe menjehere te fillohet me rimekembjen e saj, per arsye se aktualisht ekonomia eshte ne krize te thelle ekonomike. Nese qeveria e re formon nje ekip prej 100 ekspertesh te lemenjve te ndryshem dhe nese nxiten investimet vendore dhe te jashtme, dhe ekonomia kosovare fiton mbeshtetjen e institucioneve financiare nderkombetare, vendi do te dilte nga kriza sociale dhe ekonomike, ka thene ne nje interviste per Kosovapress, prof. dr. Bedri Selmani, ekspert i marredhenieve ekonomike nderkombetare dhe ligjerues ne Universitetin “Victory” ne Prishtine.

Kosovapress: Ne çfare gjendje gjendet ekonomia e Kosoves?

Bedri Selmani: Ekonomia e Kosoves gjate ketyre tete vjeteve te pas luftes, perkunder disa rrjedhave pozitive qe mund te shihen, eshte ne krize te thelle ekonomike. Faktoret qe kane ndikuar ne kete jane te shumte, por faktori kryesor ishte qeverisja e brishte dhe jo funksionale.

Problemi themelor gjate ketyre tete vjeteve ka qene çeshtja e kompetencave dhe e pergjegjesive me rastin e qeverisjes me mundesite e zhvillimit ekonomik. Mund te thuhet se ka dominuar nje lloj paralelizmi i pushteteve i cili i ka shkaktuar deme shume te medha ekonomise se vendit dhe ka humbur nje kohe shume e vlefshme, e cila do te kishte ndikuar me rritjen normale ekonomike.

Kosovapress: Thuhet se rritja ekonomike ne Kosove ne vitin 2007 ka qene prej 3% derisa ne vendet ne regjion, si ne Shqiperi, Maqedoni ka pas rritje ekonomike prej 6%. Sa sipas jush do te ishte normale rritja ekonomike ne Kosove?

Bedri Selmani: Gjate ketyre tete vjeteve per ekonomine kosovare ka qene e domosdoshme nje rritje ekonomike prej 10 deri ne 12 %, me qellim qe te kompensohen humbjet, plaçkitjet dhe shkaterrimet qe i jane shkaktuar kesaj ekonomie ne 10-vjeçarin e viteve 1989-1999. Regjimi serb i Beogradit e shkaterroje komplet sektorin industrial ekzistues te atehershem.

Ndersa pas luftes nje pjese te kesaj industrie nuk qe e mundur te funksionalizohet, per shkak te shume gabimeve te cilat u bene nga administrata e Kombeve te Bashkuara. U paraqit mungesa e menaxhimit me keto kapacitete, sepse Kombet e Bashkuara nuk kishin pervoje ne qeverisjen me ekonomi. Arsyeja ishte qe per here te pare ky mision ka marre persiper edhe segmentin e zhvillimit ekonomik te nje vendi me rastin e intervenimit paqesor.

Mirepo, kjo nuk ka treguar rezultate, perkunder perpjekjeve qe jane bere. Perveç rindertimit te asaj qe eshte shkaterruar gjate luftes çlirimtare dhe te nje ndertimi kaotik dhe jo cilesor te infrastruktures ne sektorin publik dhe ne ate privat, ekonomise kosovare i ka ndodh deindustrializimi pothuajse i te gjitha kapaciteteve ekzistuese.

Rritja ekonomike prej 3% ne vitin 2007-te nuk eshte e mjaftueshme per nje zhvillim ekonomik funksional, qe do te ndikonte ne permiresimin, ne menyre kualitative te bruto-prodhimi shoqeror i vendit-BPSH. Kjo shkalle e ulet e rritjes ekonomike eshte e pa mjaftueshme qe te siguroje punesimin e duhur dhe daljen nga kriza ekonomike.

Kosovapress: Ne varferi te skajshme jane 15 % e popullates, ndersa 35 % e tyre jane buze varferise, ndersa papunesia thuhet se arrin deri ne 50 %. Çfare hapash duhet te ndermarre qeveria e re qe te tejkaloje kete gjendje te veshtire sociale dhe ekonomike? Çka duhet te beje Qeveria e re qe te rimekembe ekonomine e Kosoves?

Bedri Selmani: Qeveria e re pritet te jete qeveri e stabilizimit ekonomik dhe e fillimit te reformave shoqerore-ekonomike, me qellim te fillimit te procesit te terapise qe i duhet kesaj ekonomie, e cila eshte ne krize dhe eshte varferuar skajshmerisht. Me sa po shihet, ne ditet e para te qeverise se re Thaçi, hapat qe jane ndermarr jane mjaft shpresedhenes.

Kjo eshte qeveria me profesionale deri me tash qe ka funksionuar. Kjo eshte nje shenje e mire, sepse me ne fund eshte kuptuar drejt se kuadrot profesionale me dije te duhur mund te bejne kthesa pozitive, mirepo perveç kabinetit, qeverise se re i duhen eksperte te lemenjve te ndryshem.

Une do ta sugjeroja Qeverine e re qe qysh tani, patjeter t’i angazhoje se paku 100 eksperte te lemenjve te ndryshem, me te cilet duhet te nenshkruhen kontrata te posaçme menaxheriale, per arsye se vetem keta eksperte me cilesi menaxheriale jane ne gjendje t’i fillojne, implementojne dhe te mbikeqyrin rrjedhen e fillimit te reformave shoqerore–ekonomike te domosdoshme per dalje nga kriza ekonomike.

Kur te behen kontratat menaxheriale me keta eksperte, ato duhet te jene te motivuara dhe te ardhurat e tyre fare nuk duhet te vihen ne dileme, ato duhet te jene ne rang te eksperteve te qeverive te cilat jane funksionale kudo ne perendim.

Keto 100 kuadro, per nje vit buxhetit te Kosoves mund t’i kushtojne rreth 15 milione euro, por me kete rast ata thjesht sigurojne dhe shpetojne me qindra milione te tjere.

Kosovapress: Çfare mendoni, ekspertet a duhet te jene eksperte vetem te ekonomise? Sa do te arrije qeveria e re t’i beje hapat e pare drejt nje zhvillimi dhe stabilizimi ekonomik?

Bedri Selmani: Une nuk thash qe ekipi prej 100 ekspertesh te jete i perbere vetem prej ekonomisteve, por duhet te jete i perbere edhe prej eksperteve te lemenjve te ndryshem. Ata duhet te jene menaxhere, te cilet dine te menaxhojne me sektore te ndryshem.

Sigurisht se kjo qeveri e ka rastin jashtezakonisht te volitshem te tregoje se di te punoje ndryshe dhe di te punoje mire. Une besoj ne zotimet e tyre dhe besoj se kjo qeveri do te kete mundesi te ndryshoje gjendjen sociale dhe ekonomike, duke e orientuar drejt zhvillimin e qendrueshem ekonomik.

Une mendoj se po te zbatohet programi ekonomik per te cilin jane zotuar, vetem brenda ketij viti ka mundesi reale dhe potencial te beje stabilizimin ekonomik, ne drejtim te rritjes se buxhetit te konsoliduar te Kosoves.

Pas shpalljes se shtetit te pavarur te Kosoves, ekonomise kosovare i hapen perspektiva plotesisht te reja. Ekonomia e Kosoves ka mundesi juridiko-shteterore te kete qasje ne organizatat financiare nderkombetare dhe bankat e ndryshme ne tregun global financiar te kapitalit.

Kjo do t’i jepte ekonomise nje impuls te ri ne fillimin e rritjes ekonomike. Te gjitha keto qe i thashe, me keto potenciale qe i kemi, mundesojne qe me nje disipline fiskale motivuese dhe shtrenguese, buxheti i Kosoves mund te dyfishohet brenda ketij viti.

Me kete rast arrihet qe te kontrollohet ekonomia informale apo gri dhe nderpritet jo lojaliteti ne treg, e cila eshte bere pengesa kryesore e zhvillimit dhe e rritjes ekonomike te vendit. Llogaritet se 50 % e buxhetit te Kosoves humbet vetem per shkak te jo disiplines fiskale dhe mungeses se funksionimit te sistemit ekonomik dhe implementimit te ligjeve ekonomike dhe zbatimit te tyre.

Kjo qeveri ka rast ta evitoje ekonomine informale dhe te krijoje lojalitet ne tregun e te mirave prodhuese dhe sherbyese. Vetem funksionimi i shtetit ligjor mundeson fillimin e stabilizimit ekonomik.

Njeheresh duke e dyfishuar buxhetin deri ne fund te vitit 2008, arrihet qe te krijohet baza financiare per fillimin e implementimit te reformave te domosdoshme shoqeroro-ekonomike te cilat kerkojne mjete te jashtezakonshme financiare.

Kjo mundeson fillimin e rritjes ekonomike, fillon te zvogelohet papunesia dhe ne fund kjo qeveri mund te arrije te konstatoje qe ka dale nga kriza ekonomike, e cila e ka perfshire tere jeten shoqerore dhe ekonomike te vendit.

Kosovapress: Si qendron çeshtja e legjislacionit ekonomik? Sa ajo ndikon ne nxitjen e zhvillimit ekonomik te vendit?

Bedri Selmani: eshte me se evidente se perveç Ligjit per matje qe konsiston ne standarde evropiane, te gjitha ligjet tjera ekonomike te cilat hyjne dhe jane ne sherbim te sistemit ekonomik, jane te dobeta dhe te brishta, pra si te tilla jane te pa implementueshme.

Dy legjislacionet e mehershme nuk kane arritur te miratojne ligje te pershtatshme ekonomike, te cilat do t’i pershtateshin zhvillimit ekonomik te Kosoves. Per kete arsye duhet menjehere te merret iniciativa per ndryshimin dhe plotesimin e ketyre ligjeve.

Ligj i dobet dhe i cili ka sjelle paralize dhe krize energjetike, eshte padyshim Ligji per energjine i cili eshte edhe i pa implementueshem. Gjithashtu edhe Ligji per investime te huaja, i cili eshte miratuar, eshte ligj shume i dobet dhe ekonomine kosovare e ka bere vendin me jo konkurrent ne tregun rajonal te investimeve.

Po ashtu duhet ndryshuar komplet politikat fiskale. Besoj se ekspertet qe do te punojne ne keto ligje, do te kene parasysh se Kosova ne periudhen e ardhshme duhet te jete shteti me nxitje dhe kushte me te volitshme ekonomike ne tregun global te investimeve.

Kosovapress: Bizneset pohojne se tatimi ne dogane per import te teknologjise prodhuese dhe lendes se pare per prodhim, TVSH-ja, tatimi ne fitim, etj. jane te shtrenjta. A e ndani edhe ju kete mendim?

Bedri Selmani: Mendoj se duhet bere reforma ne politikat fiskale, se duhet te shkohet me nje politike stimuluese te vazhdueshme per bizneset dhe zhvillimin e tyre. Kjo duhet te merret parasysh, per arsye se zhvillimi i sektorit privat eshte motori i vetem i zhvillimit dhe i rritjes ekonomike te vendit.

Ndonese jane ndermarre disa hapa ne kete drejtim, megjithate jane hapa te jo kontinuitetit, jane hapa te cilet jane bere ne menyre stihike dhe se kjo nuk kontribuon ne rrjedhat e nje zhvillimi ekonomik qe do te bente qe Kosova te filloje me ngritjen e kapaciteteve te reja industriale. Kjo njeherazi do te mundesonte rritjen e eksportit.

Politikat fiskale duhet te jene politika favorizuese dhe ne sherbim te eksportit. Sigurisht kjo qeveri ne programin e vet ekonomik, do te duhej te parashihte formimin e nje banke afariste per favorizimin e eksportit, e cila do te ishte ne sherbim te ndermarrjeve eksportuese.

Politikat fiskale te qeverise do te duhej te shkonin ne drejtim te favorizimit te ndermarrjeve eksportuese dhe atyre per rieksport, ndersa per fazen fillestare fare te mos kete obligime tatimore. Kjo do te mundesonte ringjalljen e bizneseve fillestare, te cilat duan te merren me prodhim dhe me mallra intermediare, te cilat do te ishin konkurrente ne tregun global.

Kosovapress: Ne vendet evropiane, si ne Gjermani, Angli, Zvicer, Austri, Belgjike etj., bizneset e reja prej dy, tri, pese apo edhe me shume vjet, nuk paguajne tatim, vetem e vetem qe ato te fillojne ngritjen dhe zhvillimin e tyre. Me vone ato paguajne te gjitha tatimet. Pse nuk zbatohet edhe te ne nje praktike e tille?

Bedri Selmani: Dhe jo vetem kjo. Te gjitha vendet e zhvilluara, ato ne zhvillim dhe ato te pazhvilluara, jane duke krijuar masa te posaçme per nxitjen e investimeve. Te gjitha vendet ne transicion perpiqen te bejne sa me shume ne nxitjen e investimeve per te zhvilluar ekonomite e tyre, duke e rregulluar kete çeshtje me ligj.

Ligji per nxitje te investimeve ne keto vende eshte shume stimulativ dhe nxites. Kosova nuk ka mundesi t’i stimuloje bizneset me mjete financiare 2, 3 apo 5 vjet etj., me rastin e punesimeve te reja, por ka mundesi qe bizneset te cilat e bejne punesimin e numrit te caktuar te punetoreve, te mos paguajne tatim ne fitim per 10-12 vjetet e ardhshem.

Ato ndermarrje qe punesojne prej 10 deri ne 30 punetore, ato 10 vjet nuk kane nevoje te paguajne tatim ne fitim. Ata qe punesojne mbi 50 punetore, nuk paguajne tatim ne fitim per 12 vjet. Krejt kjo eshte nje politike stimulative, qe nxit punesimin me te madh dhe krijon mundesi te prodhimit dhe te eksportit.

Te gjitha keto ndermarrje do te paraqitnin bilancin e tyre te suksesit ne menyre korrekte. Kjo do te mundesonte rritjen e akumulimit te kapitalit fillestar dhe rentabiliteti i tyre do te ishte real. Tani po ndodh ikja nga tatimi ne fitim permes fryrjes artificiale te shpenzimeve. Ne kete menyre pjesa derrmuese e tyre nuk kane gjendje reale te rentabilitetit.

Te gjitha keto politika e ligje stimulative, duhet te harmonizohen me ligjin e tatimit ne te ardhura, me ligjin e tatimit ne fitim, te doganave, per import te lendes se pare dhe teknologjise. Ketu eshte intervenuar ne disa raste, mirepo nuk eshte e mjaftueshme. Kjo nuk do ta kishte cenuar bazen buxhetore siç pretendojne disa ta paraqesin, perkundrazi buxheti do te rritej.

Tash e kemi prezent dukurine kur prej vendeve te zhvilluara, kapitali po kalon ne vendet ne zhvillim. Rasti konkret eshte ai i reparteve prodhuese i NOKIA-s ne Gjermani, e cila kompani trans-nacionale komplet me repartet e veta teknologjike u shperngul ne Rumani, vetem per shkak te kushteve dhe obligimeve fiskale me favorizuese qe iu ofruan ne kete vend.

Ardhja e kapitalit nga vendet e zhvilluara ne Kosove duhet jete strategjia kryesore e politikave fiskale dhe kushteve tjera favorizuese. Kjo do te ndikoje ne rritjen punesimit dhe ne zhvillim e qendrueshem ekonomik.

Kosovapress: Ju si ekspert i ekonomise dhe ligjerues ne Universitetin “Victory”, kur mendoni se ekonomia e nje vendi eshte e qendrueshme, duke u bazuar ne eksportin dhe importin e atij vendi? Sa eshte e nevojshme qe eksporti ta mbuloje importin, per te pasur nje vend ekonomi te qendrueshme, derisa ka mendime se eksporti duhet ta mbuloje importin ne minimum me 40%?

Selmani: Nje ekonomi qe te jete e qendrueshme, duhet ta kete eksportin me te madh se sa importin. Qellimi i çdo ekonomie nacionale ne kushtet dhe rrethanat e rendit te ri global ekonomik, eshte qe te eksportoje apo shes sa me shume mallra dhe sherbime ne tregun global.

Kosoves do t’i duhet nje periudhe shume e gjate e transicionit dhe e transformimit ekonomik, qe ta arrije kete qellim. Kosoves do t’i duhen 25 vite transicion dhe transformim ekonomik, duke pasur per baze domosdoshmerine e ruajtjes se kontinuitetit te reformave shoqerore-ekonomike.

Nuk duhet harruar se keta 18 vjet te shkuara per ekonomine e Kosoves kane qene vite te shkaterrimit dhe devastimit komplet te industrise, ndersa gjate kesaj periudhe 25-vjeçare, Kosova do te kete plote sfida. Renia e socializmit ne te gjitha vendet ish-socialiste, ka ndikuar qe shume kapacitete industriale te mos jene ne gjendje te hyjne ne rrjedhat e reja te tregut global.

Kosovapress: Cilet hapa, sipas jush, do te duhej t’i merrte Qeveria e re e Kosoves, me qellim te daljes nga kriza ekonomike?

Selmani: Ne i theksuam disa nga problemet dhe mundesite e daljes nga kriza ekonomike, por hapat e pare qe duhet t’i marre Qeveria Thaçi, mendoj se duhet te filloje me masat per stabilizimin ekonomik, sepse vetem kjo mundeson daljen e vendit nga kriza ekonomike.

Instrumentet kryesore per stabilizim ekonomik jane qe te sigurohet patjeter nje pakt social, ne mes te sindikatave, punemarresve dhe qeverise. Kjo do te siguronte qe te mos shkaktohet vullkani social. Mandej te reformohet sektori social dhe te ndryshojne politikat sociale, me qellim qe te krijohet nje politike sociale dhe e sigurimeve ndryshe. Duhet patjeter te reformohet sistemi i politikave fiskale, qe nje pjese e te dhenave te BPSH-se te zvogelohet.

Me kete rast ne keto reforma do te mundesoheshin qe shpenzimet e administrates te qeverise te zvogelohen ne menyre optimale, duke mos u ndier mungesa e efikasitetit ne funksionimin e sherbimeve publike. Disa masa te tilla para disa ditesh jane marre.

Ne pame se si mund te kursehen dhe racionalizohen mjetet, kurse ato mund te investohen ne kuadro profesionale ekspertesh. Ne kete drejtim duhet te mbahet stabiliteti i çmimeve, duhet pasur parasysh qe ne treg te mos lejohen çmime monopoliste.

Ne anen tjeter, eshte shume e domosdoshme fillimi i disiplines fiskale, duke ndryshuar politikat e deritanishme fiskale. Pastaj duhet te filloje patjeter funksionimi i politikave monetare, qe eshte ne harmoni me procesin reformues te sistemit bankar.

Ne kemi nje sistem bankar, per te cilin po thuhet se eshte stabil. Por bankat afariste kane normat me te larta te kamatave ne Evrope. Prane ketyre kamatave nuk mund te qendroje e as te filloje asnje aktivitet biznesor.

Banka Qendrore e ardhshme e shtetit te Kosoves duhet qe sa me pare te luaje rolin e saj. Ardhja e bankave te jashtme dhe te fuqishme, ne tregun kosovar financiar, eshte me se e domosdoshme, sepse kjo do ta rriste oferten e kapitalit qe do te ndikonte ne renien e normes se kamatave.

Pjese tjeter shume e rendesishme eshte te themelohet sa me pare banka per kreditim te ndermarrjeve eksportuese. Kjo banke do te quhej Banka per zhvillim dhe rindertim e Kosoves.
Duhet te fillojne reformat pensionalo-invalidore, kur eshte fjala te pensionistet, duhet te behet rangimi i pensioneve, sipas asaj kush sa ka punuar dhe jo te marrin te gjithe njesoj pensione. Edhe kjo ngritje e pensioneve qe eshte bere nga qeveria e kaluar, prej 40 euro ne 75 euro, prape eshte ndihme sociale.

Njerezit nuk jane te interesuar per ndihme sociale, ata qe kane punuar 40 vjet kerkojne pensionin e merituar qe u takon me ligj. Mandej duhet te shpejtohet procesi i privatizimit dhe te mundesohet ristrukturimi i ndermarrjeve publike, ngase ato nuk mund te qendrojne keshtu, sepse jane treguar jo funksionale. Korporatizimi i kryer eshte vetem hapi i pare, por i pamjaftueshem per funksionalizimin e tyre.

Mandej duhet te punohet ne drejtim te liberalizimit te çmimeve, te cilat jane nen perkujdesjen e NP-ve. Ne tri vjetet e ardhshem duhet te filloje te funksionoje bursa e kapitalit. Pa bursen e kapitalit dhe pa zhvillimin e tregut te kapitalit, ne nuk mund te kemi zhvillim te qendrueshem ekonomik.

Ne duhet sa me pare te fillojme parapergatitjet per fillimin e funksionimit te burses se kapitalit ne Prishtine. Duhet patjeter te fillohet me reformat ne arsim, shendetesi, etj. Ne fund duhet te implementohet niveli i standardeve evropiane dhe te behet jetesimi i ligjeve. /Intervistoi: Ahmet Pllana