Ekonomia globale eshte duke perjetuar krizen me te
rende financiare ne 80 vitet e fundit. Kriza se
pari perfshiu nje pjese te madhe te sistemit
financiare amerikan, kredit hipotekare, kurse
gradualisht eshte perhap ne sistemin bankar te
sigurimeve, fondeve dhe ne bursa.
Kriza financiare amerikane shume shpejt eshte
perhap ne sektorin financiar evropian, bankar dhe
ne bursa .Rritja ekonomike globale e BPSH (GDP)
seriozisht eshte ngadalesuar, jane ne renje ēmimet
e patundshmerive ( te gjitha llojeve) disa prej
sektoreve te industrive kane filluar te pesojne
humbje te medha.
Treguesit e shumte po tregojne per rrezikun qe per
momentin po perjeton ekonomia globale e cila
gjithnje e me shume po i ofrohet recesionit e
ndoshta edhe depresionit te pa pare gjere me tani.
Ne perpjekje qe te evitohet perhapja e krizes
qeverite dhe bankat qendrore te vendeve me te
zhvilluara me masa energjike po e vejne ne veprim
kapitalin e fresket ne sektorin bankar. Perveē
kesaj disa banka gjer me tani me emer te madh ne
SHBA-te dhe ne Britanine e Madhe me nuk ekzistojne
, kane falimentuar. Disa prej ketyre bankave
Qeveria amerikane i ka marre ne mbikqyrje, kurse
ne Evrope gjithashtu po ndodh i njejti skenare.
Ne opinion publik eshte perhap qendrimi qe krizen
financiare e kane shkaktuar kredit hipotekare ne
SHBA. eshte e njohur tani me se kredit hipotekare
te pa kthyera dhe renja e ēmimit te tyre ne tregun
e patundshmerive ka shkaktuar humbje te pa
kompenzueshme, per nje mori fondesh dhe
banka.Kurse tere kjo ka shkaktuar fillimin e
krizes financiare te tanishme. Mirepo sipas shume
analizave te eksperteve rrjedhe se kjo nuk eshte
shkaktari kryesor i krizes.
Pse nuk funksionoj sistemi financiar i
rregullatorit mbikqyres?
Qe ne fillim duhet thene se kriza financiare
globale eshte krize e sistemit financiar boteror.
Ajo tani eshte e veshtire dhe ndryshe nga te
gjitha krizat gjer me tani. eshte e ditur se
themelet e sistemit financiar aktual jane krijuar
ne Bretton Woods ne gjysmen e shekullit te kaluar.
Si baze e ketij sistemi ka sherbyer dollari
amerikan, ne te cilin jane fiksuar te gjitha
valutat tjera, kurse dollari ka qene i bazuar ne
ari. Nje konstruksion i tille ka funksionuar gjere
te shkeputja e konvertibilitetit te dollarit ne
fillim te viteve te shtatedhjeta. Shkeputja e
konvertibilitetit e ka nderprere ne nje menyre
simbolike ekonomin reale nga ajo financiare. Nga
kjo kohe ekonomija e simboleve gjegjesisht sektori
financiare ka filluar te fryhet baloni
financiar.Ketu ka ndodhe transformimi i sistemit
tradicional konservativ bankar ,qe ka pasuar me
lindjen e institucione te reja, krijohen produkte
te reja financiare, te ashtuquajtura inovacione,
opsione, derivime. Duke u bazuar ne tere kete,
sektori financiar eshte zhvilluar i pavarur dhe ne
menyre te pa krahasueshme me shpejt se sa ekonomia
reale.
Nxitja e kesaj fryrjeje financiare e ka
prejudikuar doktrinen dominuese te tregut me
bindjen qe tregu financiar eshte mekanizem
veterregullues i cili nuk ka mundesi te peson
thyerje.
Rritja e sektorit financiar dhe globalizimi i tij
ka mundesuar ri rregullimin dinamik.Kete e ka
mundesuar zhvillimi i teknologjive te larta -
informatikes dhe telekuminikacionit , si dhe
zhvillimi i teknologjive adaptive te nje numri te
madh te inovacioneve financiare. Tregu financiar
eshte bere global, jane zhvilluar subjekte
financiare gjigante, banka dhe fonde tjera
financiare te cilat jane bere aq te medha sa qe
mundesia e falimentimit eventual ishte minimale.
Krahasimisht me rritjen e tregut financiar jane
zhvilluar edhe sistemet e mbikeqyrjes dhe
rregullimit, mirepo ato si te tilla ne nje mas te
madhe kane mbetur me karakter nacional. Per kete
shume produkte inovative financiare, posaēerisht
ne sektorin investiv bankar, kane funksionuar
jashte mbikeqyrjes se sistemit rregulativ. Kjo
njiherit ishte dobsia kryesore qe shkaktoi stihin
ne sistemin financiar i cili veproi ne menyr te
pakontrolluar nga ana e rregullatorit mbikqyres.
Si ndodhi renja amerikane kamatave primare?
Pozita dominuese mediale e paras per zhvillimin e
sektorit financiar ka qene dollari amerikan. Duke
ju falenderuar pozicionit te rezerves se valutes
boterore, dollari i ka mundesuar SHBA-ve te merr e
mos te jep, te krediton e mos ti refuzon.Duke e
shfrytezuar poziten dominuese te dollarit, SHBA-te
e kane financuar ekspansionin e vete, duke
inkuadruar ketu edhe financimin lufterave.
Deficiti buxhetor amerikan pas Reganit, por edhe
gjate administrates se Bushit, ka arritur permasa
gjigante te pa para gjere atehere. Prane kesaj
FED-i (Rezervat Federale Qendrore) kane udheheq
politiken e shkalles se ulte te kamatave.
Manipulimi me kamaten primare ka mbajtur
drejtpeshimin formal qe e ka larguar sistemin nga
kriza e mundshme, te cilat jane zhvilluar gjate
viteve te nentedhjeta.
Renja amerikane e shkalles se kamatave primare nga
6.5% ne 3.5% , ne afatin vetem prej disa muajve
pas vitit 2000-te, mandej pas sulmit te 11
Shtatorit te Qendres Boterore te Tregtise , ne
vetem 1% ne vit. Kurse ne 33 muajte e ardhshem te
kesaj periudhe FED-i ka mbajtur shkallen e kamates
reale negative. Ne keto themele te sistemit
financiar ka ekspanduar kreditimi. Me nje fjale
kapitali ka qene i lire dhe i disponueshem per te
gjithe. Pasojat e ketij ekspansioni kreditor qe
jane grumbulluar ne tregun e pa luajteshemerive (hipotekave).
Kane bere qe ketij segmenti ti ndodhe fryerja e
shpejte stihike dhe e pakontrolluar , ketu edhe ka
filluar thyerja .
Si ndodhi ekspandimi i kredive hipotekare?
Mekanizmi i kesaj thyerjeje ka qene mjafte i
thjeshte, bankat masovikisht kane lejuar kredi pa
vleresim solid te rrezikut dhe pa koleteral te
pergjegjshem. Me se shpeshti ka qene e mjaftueshme
vleresimi qe ēmimet e patundshmerive (Toka,
shtepite, banesat etj.) edhe me tutje po ngriten.
Kredit per shtepi i kane marre edhe personat e pa
punesuar, si dhe ata te cilet vertet nuk kane
mundur ti paguajne anuitetet (kestet). Ne kete
ekspansion kreditor edhe natyra e paskrupullt
njerezore ka luajt rol vendimtar. Bankat kane
fituar fitime te papara kurse bordet e tyre bonuse
te larta. Me nje fjale qytetaret shume lehte kane
ardhur gjer te kredia, kurse elita financiare ka
qene e sterknaqur me rritje te ēmimeve te
aksioneve bankare dhe te pjesemarrjes ne fonde.
Tregu financiar eshte rritur me ritem te vrullshem
dhe stihik, kjo i perngjan dehjes se lehte, per te
cilen vlen thenja e vjeter. Njeriu ne kete gjendje
gjithnje e me mire ndjehet, kurse organizmi i tij
ngadal shkaterrohet.
Si u perhap cunami i krizes financiare?
Kjo gjendje e veteknaqesis ka zgjat gjere te
paraqitja e shenjave te para te krizes te 6 Gusht
te vitit 2007-te, kur bankrotoi Fondacioni i
njohur Amerikan HOME MARGAGE. si viktima e pare e
tregut amerikan te paluajteshmerive (hipotekare
dytesore); me 9 gusht BNP Paris i suspendoi tri
fondet e veta investive me vlere prej 2 miliard
euro, per shkak te asaj qe tregu i tyre u zhduk;
Banka qendrore Evropiane i dha 95 miliard euro
sistemit bankar, ngjashem veproi edhe FED-i
amerikan dhe Banka Qendrore Japoneze.
Rrjedha negative ka vazhduar me 10 gusht, 13 gusht
dhe 16 gusht te ketij viti ku kemi vazhdimin e
falimentimeve te reja siq ishte ajo e bankave BEAR
STEAMSA ; LEHMAN BROTHERS, AIG-a dhe e disa te
tjerave. Keshtu qe cunami i krizes financiare u
perhap shume shpejte edhe ne sistemin financiar te
Evropes dhe ne tere pjesen tjeter te ekonomise
globale.
Sa jane dimensionet e krizes financiare ?
Instrumenti themelor financiar me ndihmen e te
cilit tregu financiar ne menyre te pakontrolluar
dhe stihike eshte rrite kane qene derivatet
financiare. Duke i shfrytezuar keto produkte
inovative bankat amerikane i ripaketuan kredit e
keqija hipotekare, te cilave ju kane siguruar
rejting kreditor te klases se pare (pra ketu kemi
te bejme me regjting spekulativ) te cilat jua kane
stershitur investitoreve Evropian. Pra tregu i
derivateve financiare eshte segmenti kryesor i
fryrjes se ballonit financiar global.
Sipas vleresimeve te BIS-it vlera e kontratave te
vlefshme nga kjo lemi ne fund te vitit 2007-te,
kishte arritur shifren e jashtezakonshme prej 600
trilion dollar, qe paraqet 11 here me shume se sa
vlera e prodhimit boterore. Para 10 viteve vlera e
ketij segmenti financiar ishte vetem 75 trilion
dollar. Derivati financiar i cili eshte rritur me
se shpejti i njohur si CDS (Creddit Defauld
Swaps), qe ka mundesuar sigurimin e produkteve te
kredive hipotekare eshte rritur ne vlere prej 55
trilion dollar, qe eshte me shume se vlera e
teresishme e fondit banesor amerikan.
Pse u vonua intervenimi shtetrore i qeverive te
vendeve me te zhvilluara ?
Nga kjo qe u tha me larte ne shpjeguam nje pjese
te gjenezes dhe mekanizmat e krizes financiare.
Kjo tregon per karakterin tjeter, qe nuk kane qene
karakteristike per dukurit e ngjashme ne te
kaluaren. Kriza e tanishme financiare eshte shume
me e nderlikuar jo vetem per nga thellesia dhe
gjithe perfshirja por edhe per nga rrjedha e
marredhenieve ekonomike nderkombetare, posaēerisht
te pozicionit te Kines dhe Indise si lojtar te
rinj ne mesin e koloseve te medhenj boteror
ekonomik.
Krizen aktuale eshte duke percjellur edhe nje
specifike, kjo eshte vendosmeria e qeverive dhe e
bankave te tyre qendrore te vendeve te rrezikuara
qe te qeverisin me proceset negative. Edhe pse
qendrimi i eksperteve eshte se ne fillim te
paraqitjes se krizes intervenimi i qeverive ka
qene i dobet dhe i ngadalshem.
Tani ne kohen e fundit vendosmeria e tyre ka
arritur nivelin me te larte eshte duke u siguruar
likuiditeti i sektorit bankar, ne kete rast kemi
marrjen e disa bankave nen mbikeqyrje, gjithashtu
eshte forcuar kontrolli i sistemit rregullativ.
Nga te gjitha keto masa berzat kane filluar te
reagojne pozitivisht ( ka ndodhe ngritja e
aksioneve diteve te fundit), por edhe me tutje
eshte prezente psikoza e pasiguris se madhe ne
bursat globale.
Si po duket thellesia dhe dinamika e krizes eshte
shume me serioze se sa qe eshte vleresuar. Per
kete te gjitha qeverite e vendeve me te zhvilluara
jane te vendosura se duhet ne menyre me energjike
te behen prerje me qellim qe te vihet nen kontroll
pasojat e krizes financiare. Me qellim qe te
zvogelohen efektet negative per sektorin real te
ekonomise dhe te zhvillimit te qendrueshem
ekonomik global.
Edhe pse do te jete e pamundshme per tju ikur
pasojave te kesaj krize e cila ende nuk eshte vene
nen kontroll.
Pse karakteri i krizes eshte krize e sistemit
financiar global?
Krejt ne fund, ashtu siē e cekem edhe me larte
ketu kemi te bejme me krizen sistemore financiare.
Pavaresisht se si do te perfundoj, do te lene
pasoja te thella ne strukturen e sistemit
financiar global. Shume ēka ne sistemin financiar
dhe ne organizimin e institucioneve financiare, ne
rolin dhe funksionimin e tyre, ne produktet
financiare, ne metodat e rregullimit dhe te
mbikeqyrjes, patjeter do te ndryshoj.
Shume te pakte jane ata te cilet mund te din se si
do te duket sistemi financiare i se nesermes.
Mirepo, nga e tere kjo nje eshte e sigurt pas
kesaj krize do te kemi periudhen kur roli dhe
intervencionizmi shtetror ne ekonomi do te jete
shume me i shprehur.
Periudha e fundamentalizmit te tregut ose i
ekonomis se ofertes , si parim i cili ka dominuar
ne 20 vjetet e kaluara patjeter do te kufizohet. A
do te thote kjo fundi i standardit monetar te
dollarit dhe formimi i nje paradigme plotesisht te
re financiare, mbetet qe te shihet.
|
