ROLI I ISLAMIT NE TROJET SHQIPTARE

Shkruan: Profesor Dr. Milazim Krasniqi

 

Islami nder shqiptare ka tradite disa shekullore, e cila eshte zhvilluar pa nderprerje qe nga shekulli XV e deri ne ditet tona, duke ushtruar nje ndikim esencial ne mbijetesen dhe ne formesimin e identitetit fetar, kulturor dhe kombetar. Mund te behen gjithfare hamendesimesh se cila do te ishte rruga jetesore dhe fati historik i shqiptareve si kolektivitet, po te mbeteshin jashte rrezes se mesazhit Hyjnor Islam, ne darat e hekurta te ordodoksise bizantino-greke e serbe, te cilat aq sa eshte pare ne disa shekuj pushtimi, synonin asimilimin dhe zhdukjen e plote kulturore dhe etnike te shqiptareve. Pra, po qe se mirret si pikenisje e vleresimit te perspektives se shqiptareve ne sfondin bizantino-grek e sllav gjendja ne te cilen ishin ata kur erdhi me trojet e tyre mesazhi islam, eshte krejt e qarte se ajo gjendje do te çonte me tutje zvogelimin numerik dhe asimilimin e vazhdueshem gjuhesor e kulturor te shqiptareve. Mungesa e plote e deshmive te shkrimeve shqipe, madje mungesa e gjurmeve kulturore ne shekujve VII- XIV, ku bie edhe sllavizimi i plote i toponimeve ne trojet shqiptare dhe madje edhe sllavizimi i patronimeve te vete shqiptareve, zbulojne qarte ate katandisje etnike, qe vazhdonte pergjate shekujve te sundimeve bizantine e sllave, e te cilat vetem sa e thellonin asimilimin qe kishte perhapur romanizimi nga pushtimi i gjate romak qe nga shekulli II para Isait, a.s. e deri ne shekullin e V pas Isait a.s. Prandaj, po te vazhdonte ajo tkurrje dhe ai shfytyrim kulturor nen presionin e sundimit bizantin e sllav, me afermendesh eshte se asimilimi do te intensifikohej.


Shenje e meshires se Krijuesit

Por, pranimi i mesazhit hyjnor te Islamit nga ana e nje pjese te madhe te shqiptareve, qe kur rane ne kontakt direkt me te, dhe veçmas pas Betejes se Kosoves te vititi 1389, e ndali trendin negativ te tkurrjes e te asimilimit te shqiptareve dhe i dha nje drejtim te ri zhvillimit te tyre. Pranimi i Islamit nga shqiptaret, qe pa dyshim eshte shenje e meshires se Krijuesit ndaj ketij populli, e nderpreu procesin tragjik te shfarosjes e te asimilimit dhe solli ndriçimin e ri moral dhe shpirteror, solli nje hov te ri ne zhvillimin e tij demografik e kulturor.

Islami u ofroi shqiptareve te Mesjetes se erret europiane nje vision te ri per per misionin e njeriut ne kete bote, para se gjithash duke ua fiksuar ne ndergjejen e tyre te verteten per njeshmerine e Krijuesit te Boterave. Te ndergjegjesuar nga kjo aksiome per njeshmerine e Krijuesit, shqiptaret muslimane u larguan nga konceptimi shizofrenik per Krijuesin. Ky largim nga konceptimi shizofrenik per Krijuesin u dha nje kompaktesim ne ndergjegje, i beri me te durueshem e me te qendrueshem ne furtunat jetesore e historike, qe do te perplaseshin mbi fatet e tyre si sprove e re e aftesise se mbijeteses fizike dhe kombetare, pas daljes me perdhune nga ombrella e hilafetit Islam. Edhe besimi i patundur ne boten e amshueshme, ne Ahiret, si vazhdimesi e jetes ne nivel dhe ne permbajtje me te larte per besimtaret qe e gjejne meshiren e Krijuesit te Boterave, u ndihmoi qe te dilnin nga vorbullat e nihilizmit te te ashtuquajturit faj fillestar, i cili ushtron ndikim te fuqishem ne ndergjegjen e te krishtereve. Ndersa, namazi dhe agjerimi i ramazanit, u sollen atyre shqiptareve qe perqafuan Islamin, nje botekuptim te ri per adhurimin ndaj Krijuesit te tyre, duke u edukuar me disipline, durim dhe sakrifice. Edhe praktika e zekatit u dha besimtareve muslimane nje vizion te ri te solidaritetit me njeri –tjetrin, duke e hequr bamiresine nga niveli i perkatesise fisnore, e duke e bere ate obligim per hir te Allahut, ndaj te gjithe nevojtareve. Ky horizont i ri i bamiresise dhe solidaritetit, ka pasur ndikime pozitive ne zgjerimin e njohjeve dhe te komunikimeve brendashqiptare, te cilat me shekuj kane qene te konservuara ne korniza te ngushta fisnore.

Transformimi esencial: nga pirate ne diplomate

Kesisoj, njohja e shtyllave te Islamit dhe organizimi per shekuj te tere i jetes ne baze te udhezimeve kur’anore, pati ndikim te fuqishem ne formesimin e individit shqiptar, ne strukturen e familjes shqiptare dhe pjeserisht te shoqerise shqiptare. Ndjenja e perkushtimit te individit per familjen dhe farefisin, respektimi i prinderve dhe i me te vjeterve, lehtesia e emigrimit gjithandej neper boten islame, afirmimi i premtimit te dhene si vlere sublime, durimi ne veshtiresi, jane disa tipare qe kane vulosur karakterin e individit shqiptar, e qe pavaresisht se jane perzier edhe me shtresa te tjera te vlerave etike dhe kulturore, ne esence kane prejardhje nga mesimet islame. Shkalla e pamjaftueshme e injektimit te ketyre vlerave ne individin shqiptar, ka bere qe disa prej tyre te mos jene tipike per kete individ, por vetem tendenca te karakterit te tij. Por, pa ndikimin e fuqishem te Islamit neper shekuj, vetem mund te supozohet se me çfare cenesh negative do te zhvillohej individualiteti i njeriut shqiptar, i konservuar ne strukturat fisnore, dhe çfare drejtimesh do te merrte historia shqiptare, pa durimin dhe pa maturine me burim islam.

Ne burimet e shkruara nga autore te huaj antike, te cilet kane pasur kontakte me shqiptaret, me te shumten dominon nje vleresim negativ per karakterin dhe per organizimin e tyre. Sado qe ne keto vleresime ka pasur keqdashje te autoreve, nuk mund te perjashtohet plotesisht objektiviteti i tyre, meqe organizimi dhe rrezatimi kulturor i ilireve-albaneve/shqiptareve ne keto periudha historike ka qene shume inferior ne raport me romaket ne fillim dhe me fqinjet greke e sllave me vone. Nuk duhet injoruar as fakti se qytetet antike me rrezatim kulturor te ndjeshem, si Butrinti, Apollonia, Durresi, ne fakt kane qene koloni helene e romake dhe ne to nuk ka gjurme te shkruara ne gjuhen ilire-shqipe dhe as aktivitete kulturore te dokumentuara me prejardhje ilire. Fakti qe keto qytete kane ekzistuar si enklava ne trojet e ilireve antike dhe te shqiptarvee te sotem, nuk prodhon vetvetiu argumente per kulture ilire ne to. Ka shembuj te shumte te ekzistimit te kulturave te tjera ne nje territor te nje populli tjeter, madje pa ndikuar realisht ne ngritjen kulturore te popullsise vendese. Qe nga kultura antike helene e romake ne qytetet e shumta pergjate pellgut te Mesdheut e deri te kultura perendimore ne truallin e indianeve te Amerikes.

Si nje kunderpergjigje e inferioritetit kulturor te ilireve ndaj pushtuesve dhe fqinjve, mentaliteti pirat dhe plaçkites dhe prirja per rebelime e per konflikte nderfisnore, mbeten si shenja te identifikueshme te individit dhe bashkesise ilire/shqiptare neper histori. Ndersa, kjo ka ndikuar ne ngadalesimin e procesit te formesimit te nje identiteti te qarte, dhe qe do te lente gjurma konkrete ne histori dhe ne kulture. Fakti qe bashkejeteta e gjate me greket dhe me romaket nuk ka rezultuar me nje organizim me te qarte shteteror dhe me nje manifetim te zhvillimit te identitetit gjuhesor e kulturor, eshte deshmi e inferioritetit dhe e dezorganizimit. Shkaqet qe numeron historiografia romantike shqiptare per kete ngecje, jane pjese e ketij inferioriteti dhe ketij dezorganizimi. E verteta mbetet qe individi ilir/shqiptar ishte i konvertueshem ne romak, grek e sllav, duke pervehtesuar edhe gjuhen e kulturen e tjetrit. Ndersa ne planin e bashkesise, duke mbetur te shtreguar per lidhjet e ngushta fisnore, iliret dhe shqiptarte per nje kohe teper te gjate nuk e arriten organizimin, qe do te rezultonte me krijimin e nje entiteti shteteror dhe nje identitet kulturor te diferencuar nga fqinjet

Prova te identitetit te tille do te jipeshin me vone, pas disa shekujsh te jetes nen sundimin osman, ku ndodhi nje transformim real i jetes sociale, kulturore, fetare dhe kombetare te shqiptareve. Keta shembuj do te vijne pasi te kete kaluar gati pese shekuj te sundimit osman, ne te cilin shqiptaret njohen nje rikonsolidim te brendshem demografik dhe kulturor, pas shperberjes se gjate nen sundimet romake, bizantine e serbe. Jane themeluesit e Lidhjes se Prizrenit identifikim i nje profili te ri te individit shqiptar, qe kerkon realizimin e vet dhe te fateve te kolektivitetit, me anen e nje angazhimi te disiplinuar dhe te menduar mire ne sfondin e komplikuar te zhvillimeve politike, diplomatike e ushtarake te kohes. Pa nje profilizim te tille ka qene e paimagjinueshme qe te krijohet nje levizje indipendentiste qe synonte ruajtjen dhe afirmimin e identitetit shqiptar dhe islam te shqiptareve, ne rrethimin armiqesor ballkanik, ne moskuptimet tragjike te qeveritareve osmane dhe te gjeopolitikave antishqiptare dhe antiislame te shekullit XIX dhe te shekullit XX ne Europe. Kur analizohen me kujdes biografite dhe bemat e personaliteteve te kesaj levizjeje, eshte e qarte se ato deshmojne per nje emancipim te individit shqiptar ne Islam, ku kishte perfituar vlera te larta organizative nga pervoja shteterore, politike dhe fetare ne Perandorine Osmane. Fale ketij transformimi dhe kesaj vetedijeje vepruese islame, edhe u kultivua toleranca e brendshme shqiptare. Kjo tolerance e brendshme mundesoi integrimin e shqiptareve, te cilet edhe pse u perkisnin feve te ndryshme, realizuan nje projekt unik politik dhe nacional. Ky projekt rezultoi me identifikimin e kerkesave politike dhe nacionale ne vitin 1878 dhe me krijimin e shtetit shqiptar ne 1912. Nga faktet historike eshte krejt e qarte se barren kryesore te ketij projekti kombformues e shtetformues, perfshire edhe pasojat ne formen e gjenocidit serb ne viset veriore pas Kongresit te Berlinit dhe ndeshkimin e pushtetit turk, qe erdhi si reaksion i detyrueshem, per shkak te imponimit te diktatit te Fuqive te Medha te kohes, e ka bartur mbi vete popullsia muslimane shqiptare dhe elita intelektuale e politike e dale prej saj.

Me keto ngjarje edhe finalizohet formimi i kombit shqiptar dhe i shtetit shqiptar. Kur mirret si pikenisje gjendja ne te cilen ishin shqiptaret kur hyne ne Perandorine Osmane dhe nje shumice e tyre e perqafuna Islamin, dhe gjendja kur dolen prej asaj Perandorie, eshte e qarte se ne ata pese ndodhi nje konsolidim i dukshem social, kulturor e politik dhe me kete nje konfirmim i identitetit kombetar ne sfondin ballkanik. Bash ne ate sfond te mbushur perplot atavizma dhe konflikte, keto objektiva do te ishin te paarritshme pa ndikimin e fuqishem te Islamit ne individin dhe ne bashkesine shqiptare.

Fatkeqesisht, pas pavaresise se Shqiperise me 1912 dhe mbetjes se shumices se trojeve shqiptare nen sundimet e huaja sllave e greke, filloi “vesternizimi” artificial i karakterit te shqiptareve, gje qe solli ndryshimin e dhimbshem te individualitetit dhe te sistemit te vlerave me te cilat matet e mira dhe e keqja, e drejta dhe e shtrembeta, hallalli dhe harami. Ky deformim mund te shihet me se qarti ne elitat politike shqiptare ‘te vesternizuara”, te cilat u shquan dhe shquhen edhe sot per qeverisje te padrejta, per shperdorim te pushtetit, per korrupsion, per servilizim ndaj te huajve dhe per nje varg dukurish, secila me e keqe se tjetra. Gjendja ne te cilen eshte sot profili moral i individit politik shqiptar, posaçerisht te atij qe eshte jashte besimit fetar dhe veçmas jashte besimit islam, eshte e njohur. Qeveritaret e sotem te Shqiperise llogariten si nga me te korruptuarit ne rruzullin tokesor, e edhe tendencat ne Kosove e ne Maqedoni nuk jane inkurajuese.

Individi shqiptar i shkeputur nga ai sistem vlerash morale dhe fetare islame, qe e mbrujten karakterin e shqiptarit ne shekujt e pare te perqafimit te Islamit, eshte bere moskokeqares ndaj ndershmerise, ndaj korrektesise, ndaj mbajtjes se premtimeve. Por, eshte e qarte se politikanet dhe qeveritaret nuk jane nje kategori me vete e ketij çmoralizimi, sepse ne sistemet demoratike te votimit te lire, sado qe nuk perjashtohet manipulimi i llojllojshem, ata jane produkt direkt i shijes, i kerkesave dhe i vleresimeve te bashkesise perkatesisht te qytetareve.

Nje projekt gjysmak

Islami pati ndikim te fuqishem edhe ne strukturen e familjes shqiptare muslimane dhe ne vlerat qe funksionalizohen brenda saj, edhe pse ky ndikim me te shumten nuk ka qene i plote as ne periudhat me te ndritshme te Islamit nder shqiptare. Kjo ka ndodhur per shkak se mbi strukturen dhe mbi vlerat e familjes shqiptare kane ushtruar ndikim gjendja sociale, e drejta zakonore dhe administratat e pushteteve te ndryshme joislame dhe antiislame dhe sistemet e tjera fetare. Sidoqofte, raportet ndermjet bashkeshorteve, ndermjet femijeve dhe prinderve te tyre, qendrimi ndaj lindjes dhe ndaj vdekjes, deri ne ditet tona kane ruajtur disa elemente te ndikimit te Islamit.

Megjithese, jeta mbi gjysme shekulli nen regjimin komunist ne Shqiperi, po edhe ne viset e tjera shqiptare, ka rrenuar ndjeshem stabilitetin dhe sistemin e vlerave te familjes shqiptare. Ndersa, ne Kosove, tragjedia e viteve 1998-1999, kur ndodhi debimi i mbi nje milione shqiptareve nga Kosova, i shoqeruar me gjenocid, me dhunime dhe me poshterime te tmerrshme, ka sjelle nje krize te re ne familjen shqiptare. Rritja e numrit te shkurorezimeve, rritja e dhunes ne familje, zgjerimi i prostitucionit, jane dukuri te reja qe po e atakojne stabilietin dhe strukturen e famijes shqiptare ne Kosove. Kete e ndihmon edhe prezenca enorme e administratoreve civile dhe e ushtareve te huaj ne Kosove, qe kane imponuar nje gjendje tipike koloniale. Rritja e varferise se popullsise vendase perkrah pasurimit enorm te administratoreve te huaj dhe te bashkepunetoreve te tyre, kushtezimi i punesimit te femrave me sherbime seksuale per punedhenesit e huaj, kane provokuar nje “zgjim” abnormal te femres shqiptare, i cili po behet kercenues per familjen. 

Fisi - simboli i ngecjes shqiptare

Ndersa, ne strukturat e fisit dhe te shoqerise shqiptare, pergjate tere kesaj historie, me shume ka dominuar koncepti zakonor se sa ai islam. Per kete shkak edhe ka pasur me shume sherre ndermjet fiseve, me shume gjakmarrje dhe krime. Pra, ky element negativ i shoqerise shqiptare neper kohe, aspak nuk ka prejardhje islame, sepse ne Islam gjakmarrja ka qenee e ndaluar me shpalljet kur’anore dhe me ligjeraten lamtumirese te Muhamedit a.s.

Gjakmarrja, kamata, martesa e femrave me mbleseri, mercenarizmi dhe dukuri negative si keto, jane me prejardhje nga injoranca, dhe si te tilla e kane penguar edhe forcimin e Islamit ne bashkesine shqiptare. Fatkeqesisht, organizimi i fuqishem fisnor paraislam ka mbetur edhe pas pranimit nga nje shumice e shqiptareve te Islamit, edhe per arsye se Perandoria Osmane ka respektuar format e organizimit lokal dhe ia ka pershtatur ato sundimit te vet ne territoret e medha te saj. Pra, mund te thuhet se ne fushen e organizimeve fisnore nuk ka arritur ndikimin e duhur ndriçimi i mesazhit islam, gje qe ka rezultuar me krijimin e strukturave qe do te luftonin sistemin e vlerave islame edhe ne individet e edhe ne familjet shqiptare muslimane. Madje edhe kryengritjet e shekullit te XV te udhehequra nga Gjergj Kastrioti-Skenderbeu, ne fakt jane organizime fisnore, qe u shnderruan ne struktura te fuqishme antiislame fale edhe rolit vasal, qe moren ndaj disa shteteve europiane te asaj kohe, veçmas te Napolit, te Venedikut e te Vatikanit.

Tradita e fuqishme fisnore e cimentuar per shekuj te tere, edhe gjate sundimit osman, e bashkuar me fragmentimin fetar dhe mercenarizimin e motivuar nga interesata parciale, u shnderrua ne problem kritik edhe per shtetin shqiptar pas formimit te tij me 1912 e edhe sot ka ndikime negative ne trojet shqiptare ne pergjithesi. Por, si e tille, me prirje perçarese dhe diversive, ajo tradite ka prejardhje dhe motivim antishqiptar dhe antiislam.
Edhe kriza e Shqiperise e vitit 1997, e cila pati si pretekst skemat piramidale kurse si shkak strukturat antishqiptare greke dhe te lobeve te ndryshme mafioze nderkombetare, ne kulmet e saj kercenonte edhe me ndarjen e Shqiperine ne Shqiperine e Jugut dhe te Veriut, me kercenimin e bandave ndaj “malokeve veriore” dhe madje ndaj “çeçeneve”. Pra, ne kete kercenim perfshihen ndarjet rajonale, fisnore dhe fetare pernjeheresh, gje qe flert per fragjilitetin e shtetit dhe te kombit shqiptar ne pergjithesi.

Efektet praktike nga pranimi i Islamit

Kalimi i hershem ne Islam i shqiptareve, perveç si ikje nga feja e zullumqareve te tyre, serbeve dhe grekeve dhe si ikje nga kujtesa e llahtarshme e dhunimeve qe kishin lene prapa vetes ne trojt shqiptare kryqezatat, fillimisht pati edhe qellime praktike. Perandoria Osmane u dha mundesi atyre qe perqafonin Islamin qe te ruanin pronat, ose t’i fitonin ato me lojalitetin e treguar ndaj saj, e ku pika themelore e lojalitetit kishte te bente me pranimin e Islamit. Me lojalitetin e shprehur me kete rruge, shqiptaret me shpejtesi rimoren veten dhe filluan te tregojne epersi ndaj fqinjve te tjere ballkanike, serbeve, grekeve, bulgareve, rumuneve, te cilet rezistuan me shume ndaj pranimit te Islamit, per shkak se kishat e tyre ortodokse ishin te konsoliduara dhe per arsye se Perandroia Osmane, veçmas ne kohen e sulltan Mehmet Fatihut, tregoi nje tolerance te pashoqe ndaj ortodoksise.

Permbysja administrative dhe sociale qe solli renia e Mbreterise Serbe pas vdekjes se car Dushanit dhe veçmas pas Betejes se Kosoves te vitit 1389, dhe kalimi ne defansive i Perandorsie se Bizantit ne raport me Perandorise Osmane, e cila leshoi shtat ne fqinjesi te saj, u mundesoi shqiptareve qe te dyndeshin neper qytete dhe ta benin gjuhen shqipe gjuhe dominuese te komunikimit, pas dobesimit te serbishtes dhe te greqishtes. Nga ana tjeter, gjuha turqishte po depertonte me ngadalesi, sepse ende po vazhdonte ekspansioni ushtarak i Perandorise Osmane (1683) gje qe kishte mundesuar nje pushtet mjaft te decentralizuar ne territoret ku ishte stabilizuar gjendja e sundimit osman. Osmanishtja ishte gjuhe e administrates se re, por nuk ishte gjuha e fese se re, nuk ishte gjuhe e Shpalljes Hyjnore. Pra, ndikimi i saj ishte me i kufizuar se ai i serbishtes dhe i greqishtes, te cilat ne te njejten kohe kishin qene gjuhe te administrates dhe gjuhe te detyrueshme te fese. Rrjedhimisht, kultivimi i gjuhes shqipe ne komunikimin e perditshem, bashke me forcimin e strukturave te reja sociale qe e shprehnin realitetin e ri politik dhe fetar islam, u shnderruan ne faktor kompaktesimi nacional te shqiptareve kundruall serbeve e grekeve dhe fqinjve te tjere.

Nuk mund te jete rastesi as fakti qe librat e pare ne gjuhen shqipe u shkruan ne shekullin e XVI, sepse shqipja kishte arritur nje shkalle zhvillimi qe ia mundesonte te behej edhe gjuhe e shkrimeve liturgjike. Sa per krahasim mund te sherbeje ky fakt: nje shekull para Gjon Buzukut, Gjergj Kastrioti- Skenderbeu, ne administraten e vet gjate tere kohes ka perdorur vetem sllavishten dhe latinishten e ne asnje rast nuk e ka perdorur shqipen. Nga ana tjeter, vete autori i librit te pare ne gjuhen shqipe, Gjon Buzuku, ka shkruar se me pare nuk kishte libra ne gjuhen shqipe. Edhe pse Gjon Buzuku eshte nje prift katolik dhe librin e shkroi dhe e botoi nen nxitjen e Kunderreformes se Vatikanit, per te parandaluar perhapjen e Reformes protestane te Martin Luterit dhe te Islamit nder shqiptare, kjo veper eshte deshmi se gjuha shqipe ne shekujt XV e XVI te sundimit osman kishte njohur zhvillim dhe kishte mberritur aftesine qe te behej gjuhe e shkrimit. E dyta, Perandoria Osmane kishte tolerance fetare, sepse lejonte perhapjen e librave fetare katolike ne territoret, te cilat prej shekujsh i qeveriste me sovranitet te plote. Vetem me vone, kur filloi dobesimi i Perandorise Osmane, ajo do te pranonte me presion Kultusprotektoratin austriak mbi katoliket e Shqiperise, si koncesion e qe do te shnderrohej ne nje levizje fetare katolike e ne nje aktivitet evident gjuhesor e kulturor nder shqiptare dhe mbikqeryrjen ruse mbi ortodoksine ne Ballkan dhe ne Shqiperi.

Krahas krijimit te ambientit per kultivimin e gjuhes shqipe ne komunikimin e perditshem dhe ne shkrim, ne shekujt XVI-XVIII u ndertua nje rrjet i madh i medreseve dhe i shkollave te tjera te mesimit islam, nga te cilat dolen nje numer i madh i intelektualeve islame. Shkrimtaret alamiadiste shqiptare si Nezim Frakulla, Hasan Zyko Kamberi, Muhamet Çami-Kyçyku, pastaj rilindasit Naim e Sami Frasheri, formimin e pare e moren ne shkollat vendese islame. Gjeneratat e shqiptareve te formuar ne keto shkolla islame, mandej u bene ideator dhe ideolog te krijimit te kombit shqiptar, si reaksion ndaj projektit nacionalist turkomadh per asimilimin e shqiptareve. Projekti nacionalist turkomadh qe u shfaq ne Perandorine Osmane me reformat e Tanzimatit te vitit 1830 ishte nen ndikimin dhe nen presionin e shteteve te medha europiane, te cilat kishin formuar konceptin e kombit-shtet. Reformat e bazuara ne kete koncept te kombit-shtet, u bene katalizator i konflikteve brenda muslimaneve qe jetonin ne Perandorine Osmane, dhe mandej i shperberjes se saj.

Me nje fjale, ndikimi i Islamit ne formesimin praktik te identitetit gjuhesor, kulturor, shteteror dhe nacional dhe madje ne faktorizimin e tyre demografik, eshte evident dhe ne disa raste ka qene vendimtar. Pra, nga ana e perspektives historike, Islami ka rrenje te thella ne trojet shqiptare dhe ato rrenje nuk mund te shkulen.

Meqe ky eshte nje identitet islam i formesuar ne rrjedhe te shekujve dhe te fateve dramatike, eshte e sigurt se eshte mundesuar vetem me vullnetin e Krijuesit te Boterave. Prandaj, askush te mos kete iluzione se mund te ndryshohen ligjet e Allahut, per te formesuar perspektiven e nje individi, te nje populli a nje kombi. Allahu ka shpallur qarte:

Ai eshte qe dergoi te derguarin e Vet me udhezim te plote dhe me fene e vertete, qe te triumfoje mbi çdo fe, e mjafton Allahu deshmitar” (Suretu el Fet-h: 28)

Triumfi i fese se vertete Islame edhe nder shqiptare, eshte i garantuar nga vete Allahu, ndersa ne duhet te marrim pjese ne formesimin e ketij triumfi ne komunitetin tone, per te fituar meshiren dhe mbrojtjen e Tij.