“Nje kulture vitale e fuqishme dhe e hapur duhet te kete forcen qe te diskutoje jo me idene per te prodhuár armiq te rinj, jo me idene per te ndeshkuar por me idene te krijohet nje prag poshte te cilit te mos binte letersia jone,  te mos perseriten me raste apo pervoja te tilla negative ne letersine shqiptare” 

Milazim  KRASNIQI

Milazim Krasniqi, ky shqiptar prej Kosove, shkruan ashper per liderat burra te politikes shqiptare, te cilet shprishen historine qe nga rrenja. E perkthyer ndryshe, nje frakture ne histori, ja nga psikoza, ja nga fatet, ja nga karakteri qe ka shoqeruar gjithnje shqiptaret. Edhe vete ai eshte nje rast i drames qe shkruan, ku ne te fundit ka zgjedhur “Rulet ruse per Ali Pashen”, qe eshte promvuar disa dite me pare ne Tirane. eshte nje politikan, me ideale te parealizuar, i zhgenjyer por nje intelektual me ze te forte per çlirimin e mendimit nga provincializmi qe ka zene prej fyti strukturat e vjetra si ne Shqiperi dhe Kosove. Por, gazepi i shqiptareve sipas Krasniqit eshte ora e mbetur pezull e mendimit shqiptar. Kerkon me mjaft ashpersi te hapen dosjet e shkrimtareve qe krijuan ne vitet e diktatures jo per te krijuar armiq te rinj por qe historia te mos perseritet. 

Besimi i tij i vetem mbetet avangarda, kjo levizje e re letrare qe eshte shfaqur ne Shqiperi ne vitet ’90, qe perfaqesohet me emra te rinj por me pesimizem shikon nga  Kosova.

Duke u nisur nga vepra juaj, marr shkas per t’ju drejtuar pyetjen ne lidhje me reduksionin Iliri-Arberi-Shqiperi, emertime qe jane transformuar deri ne ditet e sotme. Pse ka ndodhur, sipas jush, ky proces etimologjik, duke u nisur nga fakti qe ju besoni se diku eshte shprishur historia jone, e si rrjedhoje, ç’eshte kjo frakture ne vepren tuaj te sapopromovuar.

Populli shqiptar pa dyshim qe eshte nje nga popujt me te vjeter te Ballkanit e te Evropes. Kjo eshte konfirmuar nga rezultatet e germimeve arkeologjike, nga te dhenat historike te autoreve te vjeter antike, eshte konfirmuar dhe konfirmohet per dite e me shume nga pikepamja linguistike, nga perkatesia gjeografike etj. Pra, ka nje varg faktoresh, qe e thone gjithnje te njejten gje, qe populli shqiptar ka qene nje popull autokton ne Ballkan dhe ne keto hapesira ka jetuar ne mijevjeçar te tere. Problemi eshte qe ky popull, ky komunitet neper periudha historike, siç thote dhe Eqerem Çabej, ka pesuar nje reduksion mbi shqiptaret, mbi iliret dhe arberit. 

Vazhdimisht ka ushtruar trysni principi i reduksionit dmth., i ngushtimit te hapesires jetesore te tyre dhe konform kesaj. Sigurisht qe kjo ka ardhur nga nje shkak, nga presionet qe kane ushtruar pushtuesit e huaj neper periudha te ndryshme historike. Padyshim, kur ndalet njeriu dhe e kujton kete permase te trysnive, te pushtuesve, duket si diçka fantastike nga vete fakti i mbijeteses se popullit shqiptar, me kete gjuhe, me kete kulture, identitet. 

Sepse jane se paku 2 mijevjeçar te identifikuar, ne te cilet populli yne ka pesuar pushtime te gjata romake, bizantine, bullgare, serbe, otomane per te ardhur deri ne kohen tone. Dhe te gjitha keto kane shkaktuar pa dyshim fraktura te medha ne zhvillimin normal, keshtu ne shume pjese te ketij identiteti tone kombetar dhe kulturor, ka thyerje te kujteses ka dhe amnizione te medha. 

Kjo, veç faktit se populli yne eshte nga popujt me te vjeter te Evropes, dhe ne anen tjeter ka dokumente te shkruara relativisht vone dhe per shtetin kombetar. Ky perpjestim tregon dhe permasen e ketij fati ters qe kemi pasur. Ne kete drejtim eshte dhe ai proces ndryshimi qe shtruat ne pyetjen tuaj, per kete lloj transformimi ilir-arber-shqiptar. Keto jane transformime qe ne esence kane ruajtur nje identitet etnik nacional te njejte. 

Mirepo, ne kohe te ndryshme, keto transformime nuk mund te argumentohen, si te thuash jane periudha te errta ne mungese dokumentesh. Por, vete konteksti gjeografik dhe te dhenat gjeografike, te dhenat historike sado te plota te mos ekzistojne, tregojne se eshte fjala per nje identitet te njejte. Mirepo, thjesht emertimet kane nderruar. Shume here emertimet e popullit tone kane nderruar dhe sipas pushtuesve. Greket na kane quajtur arvanitas, turqit arnaut, latinet albanese e keshtu me radhe, te cilet kane ushtruar trysni dhe ne kulturen tone.

Ngul kembe te fraktura e historise ne triologjine e dramave qe keni shkruar. A mendoni se mungon nje analize psikologjike, ne kete rast ne letersi, per te pozicionuar karakterin individual te liderve politike, te cilet kane marre ne dore fatet e kombit ne vite?

Une permenda disa zhvillime mbi fatet tona, qe vijne si pasoje e pushtimeve te gjata dhe pushtimeve te egra, te cilat shkaktojne padyshim pasoja. 

Ne letersi mundohem te gjurmoj, ose te zhbiroj, pas ketyre zonave te erreta, atje ku ne nje fare menyre mungojne dokumentet, sepse letersia mundeson permes imagjinates, rikonstruksionit qe te krijohen pamje, te cilat nuk mund te dokumentohen. Ne fund te fundit, liria e letersise eshte ajo qe e mundeson kete qasje. 

Nga gjurmimet, qe une kam bere ne kete histori, kam konkluduar se thyerja e pare e fateve, te zhvillimit normal te ilireve ka ndodhur me renien e mbreterise se fundit, me renien e mbretit Gent, kur fillon nje pushtim i gjate romak. Ky futi ne hapesirat ilire procesin e romanizimit te popullsise dhe qe rezulton me shperfytyrimin etnik dhe gjuhesor te nje pjese te madhe te kesaj popullsie. Sepse dihet qe popullsia ilire ka jetuar qe nga lumi Ister pergjate gjithe rrjedhes se Danubit e deri ne Detin e Zi dhe Detin Egje. Kjo eshte ajo thyerja e pare, qe vjen si rezultat i aleancave fatale te gabueshme ilire. Mbreti Gent, si mbreti i fundit, percaktoi nje aleance me Maqedonine dhe dihet se Roma fitoi luftrat dhe pasoi periudha e pushtimeve te medha. Pastaj vjen nje periudhe, deri te polarizimi ndermjet Romes dhe Kostandinopojes dhe krejt kjo, thyhet ne hapesirat shqiptare. Dhe pjesa me e madhe e Arberise mbetet ne perandorine bizantine. Pushtimi i gjate bizantin e la pa identitet kulturor dhe politik vendin tone. Keshtu, kjo eshte nje nga pasojat jashtezakonisht te medha qe i takon nje periudhe, ku ne fakt mungojne dokumente historike, mungojne te dhena per shqiptaret, sepse ishin nenshtruar nje procesi drastik te asimilimit. Me pas eshte nje periudhe jashtezakonisht fatale ne historine tone, ajo e kryqezatave. Kur keto kalojne neper territoret shqiptare kane lene pas vetes shkaterrime mjaft te medha. Keshtu qe, shume veshtire ndodhi rimekembja. Pas ketyre erdhi periudha e pushtimeve serbe, e cila veçmas ne pjesen veriore, veçmas ne Kosove, pati nje ngulim jashtezakonisht te madh edhe kulturor, me ndertimin e kishave e manastireve. Edhe kjo ishte e nderlidhur me pushtimin e Stambollit, nga kryqezata e katert, ku nje numer i madh i artisteve dhe piktoreve nga Konstadinopoja zbriten ne Ballkan.

Kjo eshte periudha kur psh., kanuni i Caradushanit parashikonte qe heretiket, nenkuptoheshin katoliket shqiptare, do te ndeshkoheshin me hekur te skuqur ne balle, nese nuk pranonin te asimiloheshin ne serb dhe sllav ortodoks. Pra, jane zhvillime qe vazhdimisht shkaktojne tkurrje, asimilime, shfytyrime ne kulture. 

Jam munduar t’i hulumtoj per letersine dhe letersia mbetet gjithmone ne fushen e trillimit me shume, ndersa faktografine e perdor si pikenisje. Zakonisht dramat e mia, nuk jane historike si „Monedha e Gentit”, qe simbolizon fundin e lirise; „Rulet per Ali Pashen” dhe „Antigone e re”, nuk kane mirefilli histori. Ato kane ide per historine, por me shume jane krijime qe bazohen ne ide qe perpiqen te rikonstruktojne ate histori, ato pjese qe jane te demtuara. 

Pikerisht ne kete aspekt ka pasur polemika per botimet qe jane ne mes historise dhe letersise - qe te mos abuzohet me faktet historike per te bere letersi, duke iu dhene personazheve historike karakter tjeter nga ç’kemi njohur. Ju si e keni ndertuar kete marredhenie ne vepren tuaj?

Ekziston nje ndarje e qarte ndermjet historise dhe letersise dhe kete e ka identifikuar qysh ne kohen e vet Aristoteli, kur thoshte se historia shkruan ngjarje ashtu si kane ndodhur, ndersa poezia, letersia i pershkruan ashtu si do te duhej te ndodhnin. Ky definim i tij, ne kohen tone mund te perceptohet ne variacione te ndryshme. Por kjo ndarje ekziston. Pra, letersia ne asnje rast nuk mund ta zevendesoje historine, as dramat dhe romanet nuk jane historiografi. Nga kjo pikepamje rruget ndermjet historise dhe letersise jane te ndara. Rrjedhimisht letersia nuk pengon kurrgje, rezultatet historike, eventualisht mund te ndihmoje ne motivimin te historianeve te intensifikojne studimet e tyre, dhe te jene me kreative ne interpretimin e fakteve. Sepse letersia per kete dallohet per qasjen kreative, dhe kur merr materialet, permbajtjen nga historia. Prandaj permenda me heret qe dramat e mia nuk jane historike, por marrin disa ide, disa personalitete episode nga historia dhe pastaj permes interpretimit imagjinar perpiqem qe te zberthej ato personalitete e periudha, duke u munduar te krijoj dhe relacione me kohen aktuale.

Nga ze fill shfytyrimi i identitetit tone ne triologjine e dramave qe keni shkruar, gje qe na ka sjelle ate ferkimin brendakombetar, te cilat shpesh jane bere shkak per publicistiken shqiptare?

Duke jetuar per nje kohe 2 mijevjeçare ne ndikimin e kulturave dhe qyteterimeve te ndryshme padyshim qe kultura jone dhe kombi yne ka marre dhe ka huazuar ndonjehere ne menyre te dhunshme dhe ndonjehere ne menyre te natyrshme, shume e shume nga keto elemente te ketyre qyteterimeve qe kane pershkruar hapesirat ballkanike dhe evropiane.

Shkences i mbetet qe te provoje saktesisht se, cila ka qene shkalla e ndikimit te qyteterimit antik grek mbi kulturen tone per faktin se shqiptaret dhe greket kane  jetuar ne fqinjesi, vete fakti i rrjetit te amfiteatreve antike ne tokat shqiptare tregon per nje nderlidhje, ose ndikim, ose dhe perkim te ketyre qyteterimeve, sikunder mbetet qe te shikohet permasa e ndikimit te qyteterimit bizantin. Kjo duket veçmas ne fushe te piktures dhe muzikes. Normalisht qe nje shtrese e ketyre ndikimeve eshte mjaft evidente dhe nga qyteterimi islam, qe ka ekzistuar ne hapesirat shqiptare ne pese shekuj, qe nga poezia shqipe me alfabet arab e deri tek arkitektura e kuzhina. Dmth., ka shtresa te ndryshme te ketij qyteterimi qe jane inkorporuar dhe funksionon ne qyteterimin shqiptar. Besoj se, kjo eshte nga problemet dhe preokupimet e mia si shkrimtar; sa keto shtresa te identitetit, qe vijne nga qyteterime te ndryshme,  jane koherente me njera-tjetren; sa jane funksionale, eventualisht ose sa jane te konfrontuara dhe sa e bllokojne energjine e kombit shqiptar aktualisht. Sepse jetojme ne nje kohe, ku shume tema, qe hapen ne letersine shqiptare dhe ne publicistiken shqiptare padyshim qe krijojne nje fare ferkimi brendakombetar. Ka disa tema qe, ne nje fare menyre, sa here qe mbahen tabu, sa here qe hapen shkaktojne probleme si psh., nje nga keto probleme eshte çeshtja e identitetit fetar. Ka ngadonjehere ndonje perpjekje qe te shmanget, te fshehet. 

Ta zeme perkatesia islame e nje pjese te madhe te popullsise shqiptare, shume here spekulohet ose ne njeren ane ose ne tjetren. Mirepo, ky eshte nje realitet, nje pjese e fatit historik, nje pjese e kultures shqiptare. Nje nga vlerat e kesaj perkatesie plurale fetare eshte padyshim toleranca dhe kjo eshte nje nga arritjet e qyteterimit tone. Por, pa dyshim, kjo tolerance fetare duhet te ishte lidhur dhe me elementet e tjere, si tolerancen politike a kulturore, me mirekuptim me te madh social ne shoqerine shqiptare. Gje qe ne fakt ne shume raste nuk verehet.

Pra, nga kjo pikepamje, mund te flitet per nje identitet shume shtresor shumeplanesh, i cili nganjehere mbart me vete edhe potenciale sado latente te mundshme brenda shoqerise dhe te vete ndergjegjes shqiptare.

Duket sikur ka nje fare hezitimi, frike ndermjet institucioneve kulturore ne mes Kosoves dhe Shqiperise. A mendoni se eshte arritur integrimi shpirteror dhe kulturor tani kur te gjitha barrierat kufitare jane thyer?

Pa  dyshim, qe ne keto vite ku shqiptaret kane kaluar nje nder periudhat me te veshtira ne historine e vet, sepse ishte lufta e Kosoves, ka pasur nje tronditje te madhe per mbare ndergjegjen shqiptare. Me potencialet qe ka vete Kosova dhe me ndihmen e madhe te Shqiperise dhe vete shqiptareve, ne fakt Kosova mberriti nje nga fitoret me te medha ne historine e vet, sepse çlirimi i saj ka hapur nje proces te ri, jo vetem politik, por edhe kulturor. Kjo i takon dhe nje procesi te ri, te dimensionimit te kombit shqiptar ne Ballkan. Ne kete pikepamje ne planin politik me gjithe veshtiresite dhe problemet, mendoj se gjerat kane ecur pak me shume. Ndersa ne planin kulturor, çuditerisht, pas thyerjes se asaj barrieres psikologjike te njohjeve, te kontakteve, vitet e fundit ka nje fare ngecjeje ne bashkepunim, ka nje fare hezitimi kur eshte fjala per institucione zyrtare kulturore. Qofte asosacione te shkrimtareve, qofte te institucioneve te dijes, te kultures, te arsimit. Kjo, per mendimin tim, ka shume shkaqe, por njeri, me kryesori, eshte mentaliteti provincial, qe i pershkon drejtuesit e institucioneve. Ne te shumten e rasteve ato kane ndjenjen e vetemjaftimit. Ekziston nje fare frike te hyjne ne kontakte te permasave me te gjera, te ballafaqohen me nje sistem te integruar te vlerave. Ne planin e kultures ka me pak levizje ta zeme vitet e fundit jane te rralla shfaqjet teatrore qe vijne nga Shqiperia ne Kosove dhe e kunderta. Po ashtu ka improvizime ne fushen e ekspozitave. Ne botime, qe eshte nje nga fushat me te aferta per mua, ne Kosove ka pothuajse nje kolaps te plote te botuesve. 

Jane disa botues qe vetem emrat i mbajne. Per fat te mire, ne Shqiperi ka ndodhur nje proces i kundert.  

Shume shkrimtare dhe publiciste nga Kosova kane mbetur ne kete fraze, Kosova ne kolaps... ç’eshte ky pasivitet?

Per Kosoven, pas luftes, problem ka qene riberja e jetes sociale. Energjia e jetes ne Kosove eshte harxhuar per rindertimin e shtepive, per rindertimin e infrastruktures qe u shkaterrua gjate luftes. Ne kete prioritet te jetes se pergjithshme ka vene ne plan te dyte kerkesat kulturore. Kjo eshte arsyeja qe dhe ato libra qe botohen, botohen dhe shiten me tirazhe teper te vogla. Ekziston edhe nje krize e konstatuar, e publikut ne teater, kinema. Atje ka mbetur ende prioritet konsolidimi i jetes sociale.

Besoj se kjo krejt logjikshem duhet te tejkalohet ne disa vite. Mirepo. ajo qe mua me brengos eshte se intelektualet, artistet nuk jane te angazhuar ne nje fare menyre, qe te jene prijes te nje procesi te ketyre integrimeve, kontakteve dhe ndoshta dhe te krijimit te strukturave te perbashketa qe do te planifikonim ne disa aspekte te kultures.

Ta zeme se, i njejti liber dhe i njejti autor botohet nga i njejti botues ne Shqiperi dhe ne Kosove, pastaj lindin mosmarreveshje dhe polemika dhe menyra me e mire qe kjo te tejkalohet eshte nje bashkepunim, koordinim i planeve botuese, teatrove, galerive qe te mos jemi konfliktual per te mposhtur edhe ate mentalitet provincial qe ne fakt ekziston. 

Triniteti brenda bashkesise mbareshqiptare - folem per lidhjet e brendshme, ku urat e komunikimit akoma nuk jane arritur.

Dhe sa kohe do te mbetemi ne krizen brenda vetes, me ate qe ndodhi dje ne procesin krijues, duke qendruar dhe ne tendencat e sotme letrare perballe atyre evropiane?

Ne 50 vitet e kaluara te diktatures komuniste ne Shqiperi dhe diktatures komuniste ne ish-Jugosllavi kane krijuar procese qe jane diferente brenda letersise shqipe si ne planin tematik dhe ate stilistik. Perderisa ne Shqiperi ishte periudhe zyrtare, realizmi socialist, ne Kosove nga fundi i viteve ’50 u hartua, u mbart pluralizmi socalist. Atje proceset shkuan ne nje drejtim tjeter. Problemi i letersise se Kosoves ne ate periudhe ka qene mungesa e levizjes tematike, ndersa ka ekzistuar nje pluralizem stilistik. Kurse ne Shqiperi kishte me shume liri tematike, por kishte mungese te plote te lirive stilistike. Kur shikohen keto dy procese, kane qene krejtesisht te ndryshme, te cilat kane pasojat e tyre ne letersi. Besoj se keto vite nuk jane shfrytezuar sa duhet per te bere nje veshtrim te mirefillte kritik mbi kete produksion gjysme shekulli te letersise shqipe. Dhe, ne fakt, ende vazhdojne mentalitetet e vjetra te nje avokatie lidhur me disa nga keto procese, te cilat kane qene te panatyrshme. Kam pare se ne letersine shqipe ne Kosove ka pasur ne disa pjese, nje ndikim te madh te poezise serbe, te poezise jugosllave. Ashtu sikurse kam vene re se edhe ne nje pjese te madhe te poezise, letersise ne Shqiperi ka pasur jo vetem nje ndikim te madh nga letersia e realizmit socialist te ish-Bashkimit Sovjetik, por nje deformim ekstrem i rolit te lirise ne letersi duke i dhene rolin e propagandes. Mendoj se ka ardhur koha qe te behet nje dekontaminim ne letersine shqipe, nga keto prurje te panatyrshme. Kjo nuk mund te ndodh ne vetvete, kjo ndodh nga studime te mirefillta mbi trupin e kesaj letersie dhe kjo mund te behet me bashkepunimin e institucioneve kompetente, akademikeve, katedrat te letersise, institutet e studimeve, gje qe ne fakt nuk ka ndodhur. Ne simpoziumet qe jane mbajtur kohet e fundit, une kam pare nje tendence te mbrojtjes, ne nje fare menyre te pozicioneve, nga disa studiues te Kosoves dhe Shqiperise. Mirepo, kjo eshte nje shkurtpamesi, sepse ky proces i dekontaminimit te letersise dhe artit eshte i pashmangshem. Une sot kam shkuar ne Galerine e Arteve dhe kam pare ekspoziten e skulpturave dhe te pikturave te realizmit socialist. Dhe vetem kur perballet njeriu me ate antiart dhe me ato antivlera ne nje vend, e sheh permasen tragjike te ndikimit qe ka ushtruar ne ndergjegjen tone estetike per gjysme shekulli. Kjo ekspozite eshte e dukshme, por pak a shume e tille eshte gjendja ne nje pjese te madhe te letersise shqipe. Dhe sot duhet nje rivleresim, i cili do te shmangte pjeset e panatyrshem te saj. Keshtu do te krijonim jo vetem nje pamje te hierarkise te sistemit te vlerave, por do te jepnim nje pamje tjeter ne syte e lexuesve, i cili duket i tejngopur me kete produksion te antivlerave.

Dolet ne nje pike shume te perfolur ne mediat ne Shqiperi, dhe qarqet letrare, ajo e hapjes se dosjeve te shkrimtareve qe krijuan gjate diktatures... Si duhet ripare produksioni letrar i kesaj periudhe?

Une e kam percjelle me shqetesim faktin qe eshte njoftuar zhdukja e Arkivit. Nese eshte e vertete kjo zhdukje, atehere do te thote qe ka frike ne lidhje me biografite, punet apo bemat e shkrimtareve. Natyrisht,  une, si shkrimtar, nuk mund te jem ne favor te ndjekjes policeske te tyre.

Por, ata qe kane kryer krime, ashtu si çdo qytetar, duhet te pergjigjen. Krahas kesaj duhet bere edhe nje proces  i dekontaminimit te letersise nga antivlerat, dhe duhet te kete te pakten nje informin ne lidhje me punen e shkrimtareve. Sepse shkrimtari dhe vepra jane te ndara, sipas koncepteve te avancuara estetike, por jo te ndara krejtesisht. Ka nje nderlidhje logjike; nese nje shkrimtar eshte krijuesi i nje vepre, ai ka nje lidhje me ate veper. Prandaj mendoj se, nga kjo pikepamje do te duhej te hapej nje debat letrar ne lidhje me rolin e shkrimtareve qe kane ne politike dhe ne shoqeri. Dhe kjo padyshim qe do te sillte dy gjera: e para, do te bente nje rehabilitim te nje pjese te viktimizuar te shkrimtareve, qe per fat te keq nuk jane te paket  ne letersine shqiptare, dhe se dyti,  do t’u tregonte vendin pjeses se shkrimtareve qe, gjate gjithe ketyre viteve, nuk kane treguar as brejtjen me te vogel te ndergjegjes, per punet e pista qe kane bere. Ka fakte per disa shkrimtare, te cilet kane luajtur rolin e denonciatorit, rolin e informatoreve, rolin e hartuesve te informacioneve per koleget e tyre, rolin e atyre qe kane dhene gjykime per veprat e kolegeve, ku dhe ka patur raste ekzekutimesh te disave.

Pra, jane gjera qe nje kulture vitale e fuqishme dhe e hapur duhet te kete forcen qe te diskutoje jo me idene per te prodhuar armiq te rinj, jo me idene per te ndeshkuar, por me idene te krijohet nje prag, poshte te cilit te mos binte letersia jone, te mos perseriten me raste apo pervoja te tilla negative ne letersine shqiptare.

Ne kete arsye qe shtjelluat me lart, a mendoni se ekziston ajo pjese e inteligjences shqiptare, e cila do te jete ne gjendje te sjelle, qofte dhe ne distance kohe, vetedijen kritike mbi letersine dhe historine e 50 viteve te diktatures, pasi gjithnje na kane kendveshtruar te huajt, me mire se ne veten?

E meta me e madhe e mendimit kulturor shqiptar eshte se shquhet per glorifikim, mitizim dhe mistifikim sesa perqasje apo vleresime kritike. Duket paradoksale, por eshte shume e vertete, se njohesit e kultures dhe te historise sone kane qene te huajt. Ata kane qene me te sakte, sepse kane largesine emocionale dhe qendrimin kritik. Une shpresoj se gjeneratat e reja te studiuesve dhe historianeve shqiptare do te arrijne kete vetedije kritike. Kjo do te ndihmonte me te vertetet per ridimensionim te mirefillte te kultures dhe autencitetit tone. Ndersa per gjeneratat me te vjetra, une jam me skeptik se do te arrijne te bejne transformime reale apo estetike sepse thyerja eshte e panatyrshme. Thjesht, duhet te shpresojme qe koha do sjelle ndryshime, do te sjelle njerez te rinj, te cilet do te promovojne edhe ide te reja .

Ka nje kulm ne luften e penave shqiptare, duke e lidhur ngushte me idete e reja qe kerkojme ne realitetin e sotem. eshte mendimi i viteve ’30. Pse ka ngecur, sipas jush, ora mendimit shqiptar ne ato vite? 

Per keto 14 vite pluralizem ne Shqiperi nuk ka ndodhur ndryshimi i strukturave drejtuese ne fushen e kultures dhe politikes. Ne familje  eshte bere nje lloj ndryshimi deklarativ, por ne shumicen e veprimeve te tyre kane mbetur me te njejtin mentalitet. Kjo eshte arsyeja qe keto ndryshime jane te pakta  dhe siperfaqesore. Prandaj, mendoj se vetem gjeneratat qe do te vijne, do kene fuqine te bejne ndryshime te medha. Vitet ’30 jane shembulli me pikant ne historine e letrave dhe kultures shqiptare edhe ne fushen e publicistikes. Edhe ne fushen e letersise, ku kishte nje pluralizem te ideve, mendimeve dhe stileve, eshte ndoshta hera e pare, pas romantizmit arberesh, idete qe qarkullonin ne Evrope ishin prezente dhe ne Shqiperi. Ndersa diktatura komuniste mbylli gjithçka dhe tash me veshtiresi po rilidhen fijet, per arsyen qe permendem me lart. Sepse realisht strukturat nuk kane ndryshuar kane nderruar vetem emrin. Shikoni Akademite e  Shkencave si ne Kosove edhe ne Shqiperi jane po te njejtat emra, ato te kohes se Enverit apo te Titos. Shikoni lidhjet e shkrimtareve, absolutisht nuk kane nderruar gje ne praktikat e tyre. Institutet e studimeve filologjike, historike, albanologjike jane po te njejten njerez, po te njejtat metoda pune. Kjo po bllokon energjite e reja per shkak se keta njerez, keto struktura duan me çdo kusht te mbrojne pozitat e tyre.

 Po ju vete, sa jeni angazhuar per keto ndryshime?

Per vite te tera kam qene i angazhuar politikisht, kam qene ne ate grupim te intelektualeve te Kosoves, te cilet kane drejtuar proceset  politike ne vitet ’80. Kam qene njeri nga themeluesit e Lidhjes se Kosoves, natyrisht ishte nje nga projektet e medha politike shqiptare pastaj kam qene sekretar i lidhjes se shkrimtareve se Kosoves ne vitet e okupimit. Keshtu qe, ne ate kohe aktiviteti yne ka qene me teper i natyres se nje rezistence ndaj pushtimit, sesa nje ure e mirefillte  intelektuale politike. Pas çlirimit jam terhequr nga angazhimi politik, apo kulturor, institucional. Arsyeja themelore ishte se kam qene i pakenaqur nga menyra se si eshte menaxhuar situata.  Kriza e Kosoves,  per luften e saj kam pasur ide te tjera te ndryshme, fatkeqesisht ato nuk kane fituar. Sot do te kishim nje skeme politike me te qete, me te moderuar. do te kishim nje pozicion politik me te fuqishem karshi faktorit nderkombetar. Keshtu qe une vazhdoj te mbetem i angazhuar me krijimtarine time dhe me publicistiken qe shkruaj, me te cilat mendoj se po kryej nje obligim   qytetaro-intelektual.

Kjo terheqje mos eshte nje rast i riciklimit te shprishjes se historise qe e permendni ne dramen tuaj per lidera-burra te politikes shqiptare? Pse ky dorezim?

Te them te drejten skena politike e pasluftes ne Kosove ka mbartur dhe mbart edhe sot nje fryme te forte antiintelektuale. Kjo edhe per arsyen se lufta ka krijuar me shume emocione, shume me teper agresivitet si ne mentalitet  ashtu edhe ne sjelljen e njerezve. Ne nje ambjent te tille intelektuali nuk e gjen fort veten sepse sot ne Kosove politika kuptohet si politike qe shoqerohet nga badigard, nga siguri e nivelit te larte dhe natyrisht qe nje intelektual nuk e ndjen veten mire. Ky eshte nje nga aspektet  negative. Ndesa problemi themelor per mua, ka qene qe idete per te cilat une jam angazhuar ishin qe nga lufta te dilnin me nje qeveri  te unifikuar, te te gjithe Kosoves. Ideja ime ka qene qe lufta per çlirimin e Kosoves te kishte ne vetvete te integruar te gjitha forcat politike, te gjitha potencialet ushtarake, ekonomike dhe polititke. Per fat te keq kjo nuk ndodhi se ne nga lufta dolem me dy qeveri, praktikisht te perçare. Ne menyre  te proklamuar dolem me dy ushtri. Keshtu thjesht u zhgenjeva dh parapelqeva te mos merrja pjese ne debat dhe ne konfliktet  mediatike, i cili nuk ishte produktiv per vete Kosoven.

Si do t’i shanit kritiket e sotem, nese ka?

Kritika letrare ne Kosove eshte ne krize te thelle. Ka ndodhur nje proces ai i terheqjes se kritikeve nga kjo pune dhe ata kane kaluar ne politike si Ibrahim Rrugova, Sabri Hamiti, dhe ndonje tjeter. Nje pjese jane mplakur dhe nuk e ushtrojne me. Ndersa gjenerata e reja  nuk shquhen per talent ne kete fushe, kritika letrare e lidhur ngushte me institucionet dhe me mediat jane ne krize. Ato nuk e motivojne,  nuk e stimulojne,  financojne  kritiken duke krijuar nje mungese tragjike  te mendimit kritik ne Shqiperi situata per mua eshte pak me e  paqarte. 

Natyrisht mbetet ajo pjese e kritikeve te realizmit socialist, te cilet kane enderruar kostume por jo  thelbin e tyre dhe ka nje tendence, te nje fryme te re qe promovohet nga nje  grup i ri  krijuesish dhe intelektualesh qe i perkasin brezit te vitevbe ‚90 , te cilet mund te luajne nje rol ne formimin e mendimit kritik ne letersi.

Ne pergjithesi mendimi kritik ne boten shqiptare eshte ne nje krize te dukshme. 

Ju patet promovimin e librit tuaj.  A e pate shtypin ? Çfare prisnit  dhe çfare verejtet ne faqet e kultures mbi librin tuaj?

Te them te drejten  nuk arrita ta shikoj per arsye se kisha nje axhenden te ngjeshur. Por  nga pervoja qe kam ne Kosove, e di qe shtypi  eshte shume indiferente ndaj kultures, ndaj letersise  por edhe kur nuk tregon  indiference nuk ka kompetence. Sepse te pakten ne Kosove disa nga gazetat, qe shkruajne mbi kulturen  rreth 90 % te emrave te shkrimtareve  i shkruajne gabim, qe tregon se shumica e gazetareve  apo redaktoreve  jo vetem qe nuk i lexojne veprat po as emrin nuk ua dine tamam.

Ndoshta ketu mund te kete pak me shume ndryshim por ne esence situata eshte e njejte. 

Ju i njihni djemte e Aleph-it per terheqjen qe po i bejne letersise ne keto vite kah nje levizje te re letrare. Ketu ka shume polemika dhe perplasje per kete levizje dhe perfaqesimin e saj nga keta djem. 

Si eshte pritur ne Kosove, dhe a shihen prirje te ketij lloji?

Mendoj se grupi i poeteve qe filloi te promovohej ne fillim te viteve ’90 me revisten qe botoi antologjine “O moj Shqipni” eshte gjenerata me interesante  ne letersi  dhe une e kam ndjekur qe atehere, e kam njohur dhe personalisht qe kur ishin ne ato fillimet e tyre. Pa dyshim sot mund te flitet per nje brez qe ne fillim ka shfaqur nje reaksion estetik ndaj realizmit socialist dhe ka zgjedhur ne programet e eksperimentimit nganjehere dhe agresiv qe ka rezultuar me kohen me disiplinimin e tyre. Dhe sot disa prej tyre si Agron Tufa, Gentian Çoçoli , Ervin Hatibi, Mark Marku etj,. 

Jane padyshim disa prej poeteve me produktive dhe me te mire qe ka letersia shqipe. Nje pjese e tyre jane botuar ne Kosove ne nje antologji te poezise dhe jane pranuar ne menyre shume pozitive dhe sot konsiderohen si pike referimi per porceset e reja qe kalon poezia.

Merita e tyre eshte se pari, ne konfliktin e poezise, ku kane krijuar nje koncept qe eshte pak a shume nje koncept per poezine me vete dhe per poezine qe ben nje distancim nga poezia e tradites. Ndonjehere eshte nje distancim arrogant ne menrye estetike. Kjo ka qene merita fillestare por me vone ka ardhur si nje ridisiplinim i i krijuesve dhe ata kane kerkuar forma te reja te shprehjes qe eshte karakteristike e Agron Tufes i cili provon forma te ndryshme poetike si hekzametri dhe forma te tjera ose si Ervin Hatibi qe perdor vargun gati drejt formave epike. eshte nje brez i poeteve pa te cilet nuk mund te behet nje debat serioz, per poezine e sotme shqipe. Natyrisht pakenaqesite do te mbeten dhe veçmas. Ato  jane pakenaqesite e nostalgjikeve te realizmit socialist, te cilet duan ta mbajne te ngurtesuar historine, te cilet mendojne se i ruajne dhe pozitat e tyre qe ua ka pas dhuruar shteti. Mirepo procesi ka brenda lidhjet e veta.

Te gjithe ne duhet te pajtohemi qe ka nje zhvillim te brendshem dhe duhet te nenshtrohemi kesaj ligjesie te zhvillimit te brendshem.

Sa i takon Kosoves nuk ka gjenerate te ketij lloji per ta pefaqesuar.  Te rinjte atje iu duhet se pari diploma, dhe zerat ne poezi jane mjaft te paket.

Nje tjeter debat, i mbartur nga Kosova, keto kohet e fundit eshte perballja me tezen e rishikimit te gjuhes zyrtare shqipe, per shkak te njeanesise qe ka pasur ne kohen kur u mbajt kongresi i drejtshkrimit me 1972. A ka sipas jush ndonje argument te mundshem per ta rihapur kete problem?

Mendoj se ka nje manipulim politik me probleme gjuhesore dhe kjo ne Kosove eshte e motivuar nga disa qarqe. Nen pretekstin gjoja te krijimit te identitetit kosovar duhet qe te manipulojne dhe me kerkesen e krijimit e gjuhes kosovare. Ky eshte nje argumentim i dukshem dhe politik dhe qe ne fakt eshte e kompromentuar qe ne fillim. Une mendoj qe problemi gjuhesor duhet te diskutohet vazhdimisht por nga institucionet gjuhesore qe jane kompetente per kete. Asnje gje nuk duhet te mbetet e ngurtesuar sepse ligjet e gjuhes jane te tilla qe shkojne gjithnje drejt zhvillimit, formohen fjale shprehje te reja, qe vazhdimisht dhe gjuhetaret duhet  te japin gjykimin e tyre. Problemi gjuhesor duhet te mbetet brenda nje kuadri te debateve shkencore gjuhesore, dhe debati duhet te vazhdoje dhe nuk ka ndonje gje te keqe. Problemi eshte qe ketu ka nje manipulim politik qe ndonjehere nxjerr krye. 

Dhe e dyta, nje manipulim provincial, ne kuptimin qe i eshte bere padrejtesi veriut nga jugu dhe keto jane gjera qe dalin perseri ne terrenin e mirfillte te debatit per gjuhen. Besoj se per kete shume njerez po behen te vetedijshem se gjuha shqipe, standarte, eshte nje nga rezultet me te medha qe ka mberritur kultura shqiptare dhe kombi yne, pavaresisht nga koha kur eshte krijuar. Normalisht, ajo nuk eshte e persosur, por paraqet themelin mbi te cilen gjuha standarte shqipe zhvillohet. Kjo gjuhe le te mbetet gjuha e komunikimit publik, gjuha e administrates shteterore, gjuha e institucioneve zyrtare. Ndersa ne letersi qe eshte nje aktivitet individual asnje nuk mund ta ndaloje qe te perdore dhe idioma dhe dialekte ashtu siç mund te jete parapelqimi i tij. Ne Kosove ne nje radio lokale, parapelqen qe te flitet ne dialektin kosovar. Dhe ajo qe ekziston si tendence ne Kosove qe disa fondacione te huaja financojne gazeta qe duan te permallojne kosovarishten si gjuhe dhe identitetin kosovar si identitet nacional. Per mua kjo paraqet nje indikacion qe e quaj manipulim politik me gjuhen. Kjo eshte diçka qe nuk eshte ne favor te kultures dhe te kombit. 

Intervistoi: Violeta MURATI