Poezia
e Pashko Vases Mori Shqypni, e mjera Shqypni, e
ka fokusuar gjendjen faktike dhe deshperimin
autorial per shkak te asaj gjendjeje, dhe ka dhene nje
alternative te shpejte, revolucionare. Por, ajo qe i
ka munguar sensit te Pashko Vases, ka qene mungesa e
vetedijes per rolin e madh, te jashtezakonshem qe do
te mund te luante feja ose fete ne projektin e çlirimit
kombetar. Natyrisht, me kusht qe ato te viheshin edhe ne
nje funksion te gjithanshem mobilizues, emancipues dhe ndergjegjesues kombetar.
Poezia
qe mbart te nderthurur ne vete per me shume se nje
shekull nje figure poetike nbreselenese dhe nje
kocept ideologjik per identitetin kombetar, te emertuar
si Shqyptaria, nuk ka si te mos jete vazhdimisht objekt
analize dhe rivleresimi. E tille eshte poezia Mori
Shqypni, e mjera Shqypni (1880) e Pashko Vases, e cila
edhe pas njeqind e njezet vjeteve, me vleren e saj
qendrore ka ruajtur nje fuqi komunikimi dhe identifikimi
me lexuesit e vet. Me ka rene te shoh jo pak njerez,
qe nuk dine shume ose madje nuk dine asgje per
autorin e poezise Mori Shqypni, e mjera Shqypni, por sapo
te permenden vargjet e saj, jane ne gjendje qe se
paku te shprehin nje emocion, qe shkaktohet nga perjetimi
i idese se saj. Perveç se eshte ne nje fare dore
si nje vazhdim i tradites se receptimit oral te
vlerave poetike, kjo menyre reagimi me duket se ka te
beje me shume me vleren qendrore te poezise se
Vases,
per shqyptarine si legjitimim i identitetit kombetar.
Nje
sakrifice autoriale...
Figura
poetike dhe koncepti ideologjik shqyptaria, krijohen ne
poezine Mori Shqypni, e mjera Shqypni, ne finalizimin e
nje angazhimi poetik, per ringritje kombetare, per
rimarrje te vetes, per zgjim nga gjendja e mjere:
çonju,
o shqyptare, prej gjumit çoniu,,
te
gjithe si vllazen ne nji bese shtrengoniu
edhe mos shikoni kisha
e xhamia,
fe
e shqyptarit asht Shqyptaria.
Urdheri
autorial ne dy vargjet e para eshte se zgjimi nga gjumi
dhe lidhja ne
nje bese vellazerore, jane kerkesat paraprake, pa te
cilat nuk eshte i mundshem asnje veprim i metejshem.
Ndersa, si finalizim te rikthimit te identitet, te
rimarrjes se vetes, Pashko Vasa e sheh lenien menjane
te feve dhe krijimin e nje feje te re, te emertuar po
prej tij si shqyptaria. Ky eshte nje apel poetik dhe
atdhetar, i cili buron nga nje vetedije per gjendjen
katastrofike te kombit, dhe si nje alternative per te
dale nga humnera. Ndjenjat e
fuqishme atdhetare ne keto vargje kane fituar perparesi
te plote ndaj ndjenjave te thella morale, edhe te vete
Pashko Vases, te misheruara me besimin ne Zot. eshte
nje sakrifice autoriale dhe morale
e njeriut qe eshte i angazhuar me tere qenien
per ringjalljen e kombit te vet.
Nga
shenimet e shumta te Pashko Vases dhe nga vepra e plote
e tij, nuk mund te nxirret ndonje hipoteze per te
qenit e tij si ateist. Pashko Vasa eshte nje njeri me
bindje te thella humaniste po edhe fetare. Mirepo,
angazhimi ne frymen e zgjimit kombetar, e ben qe se
paku ne nje çast te krijoje nje rend te ri te
vlerave shpirterore, duke e nxjerre kauzen e kombit, me
shqyptarine si emertim te saj, si nje ndjenje me
perparesi mbi te gjitha te tjerat. Figura e
krijuar prej tij ne vargjet e sipercituara, e ka gjithe
fuqine emocionale dhe gjuhesore, per te qene vepruese
ne ndergjegjen e recepientit. Por, ne nivelin
e tyre si krijuese te nje koncepti, vargjet
bartin ne vete nje kunderthenie me moralin dhe me nje
arsenal potencial te ndjenave te njeriut shqiptar. Duke
u nisur nga nje gjendje aktuale politike shqiptare,
Pashko Vasa nxjerre perfundimin se kombit i duhet nje
ideologji revolucionare e rrenimit te lidhjeve te
njeriut shqiptar me fe. Kemi te bejme me nje bartje te
fajit per gjendjen deshperuese, nga fusha objektive ne
ate subjektive. Ngushtimi i kuadrit te shkaqeve per
gjendjen e mjere te shqiptareve ne nivelin e besimeve
fetare, eshte nje ideologeme agresive poetike dhe
politike.
E
drejta, poeti ne tere poezine e vet ben eksplikimin e
gjendjes se te kaluares se madherishme ne nivelin e
moralit dhe te frymes luftarake, qe eshte ne kuadrin
e nje frymezimi romantik:
Kur kriste
pushka, si
shkrepet moti,
Zogu
i Shqyptarit gjithmon i zoti
Nga
ana tjeter, shpalosja e gjendjes aktuale te kombit e te
atdheut behet
me nje pershkrim emotiv, por shume racional, sa mund te
shikohet si nje lloj ligjerimi me shkalle te larte te
frymezimit. Perkunder
ketyre alternimeve harmonike, vjen konkluzioni pothuajse
revolucionar, sipas te cilit zgjidhja eshte te heqja
dore nga "kisha e xhamia" dhe te perqafimi i
nje feje te re, qe ne kete rast eshte e pagezuar
shqyptaria. E thame me heret se ne rastin e Pashko
Vases,
nuk mund te behet fjale per nje shfryrje ateiste,
sepse ai nuk ishte i atille. Por, ky koncept nuk eshte
as romantik, sepse dihet se poetet romantike ishin mjaft
te frymezuar edhe nga vlerat fetare.
Zgjidhja do te ishte
te integrimi dhe jo te perjashtimi
"Gjetja" e
Pashko Vases ka te beje me dilemat shqiptare te
identifikimit, qe nga koha e formimit te kombit e deri ne
ditet tona. Ne rastin e shqiptareve, per faktin se ne
nje proces teper te veshtire te mbijeteses dhe te
formimit kombetar, jane perqafuar tri fe te ndryshme,
nuk ka qene e mundshme qe feja te luaje rolin
integrues ne nivel kombetar, sikunder ka ndodhur te
kombe te tjera, te cilat ne procesin e formimit
kombetar,
kane arritur nje unifikim edhe ne planin fetar.
Pra, me shume se te roli perçares i klerit dhe te dobesimi
i kombit per shkak te konvertimeve ne kombe te tjere,
ne rastin shqiptar duhet te shikohet pasoja e
mungeses se
rolit integrues te fese ne formimin kombetar dhe ne
luften e tij
te veshtire per pavaresi dhe jete te lire. Duke
mos e inkuadruar kete force shpirterore mobilizuese ne
projektin e çlirimit kombetar dhe te krijimit te
shtetit kombetar, shqiptaret kane luftuar pa mundur ta
shfrytezojne njeren nga armet me te fuqishme.
Rastet me markante ne historine shqiptare flasin edhe per
shembuju jo te paket te mobilizimit te personaliteteve
fetare ne projektin nacional shqiptar, nga te tri fete
ekszistuese. Por, eshte fjala per angazhimin e njerezve
konkrete, te
bartese te funksioneve fetare, e jo te fese ose te
feve eksizuese si teresi.
Poezia e Pashko Vases
Mori Shqypni, e mjera Shqypni, e
ka fokusuar gjendjen faktike dhe deshperimin
autorial per shkak te asaj gjendjeje, dhe ka dhene nje
alternative te shpejte, revolucionare. Por, ajo qe i
ka munguar sensit te Pashko Vases, ka qene mungesa e
vetedijes per rolin e madh, te jashtezakonshem qe do
te mund te luante feja dhe fete ne projektin e çlirimit
kombetar. Natyrisht, me kusht qe ato te viheshin edhe ne
nje funksion te gjithanshem mobilizues, emancipues dhe ndergjegjesues kombetar. Konkretizimi i kesaj teze
do te thoshte se do te duhej te
promovohej ideja dhe koncepti se kishat dhe xhamiat
e shqiptareve ishin dhe duhej te ishin objekte te frymes
se shqyptarise. Pra, integrimi i tyre ne projektin kombetar
dhe jo perjashtimi ose zevendesimi i tyre.
Poezia e vetme e Pashko
Vases, vertet edhe pas njeqind e njezet vjeteve na
shkakton perjetime emocionale dhe estetike, sepse ka nje
teresi vlerash. Nje poezi e shkruar me qellimin e qarte
qe te ndikoje fort ne ndergjegjen e bashkekombasve,
( poezia eshte perhapur ne forme letrash dhe eshte
transmetuar edhe goje me goje dhe eshte tejshkruar
nga miqte dhe adhuruesit e Vases), ka mjaft elemente
poetike qe e bejne me te depertueshem mesazhin e
saj. Poezia eshte e shkruar ne dhjeterrokesh, nje
varg i njohur shqiptar qe ne fushen e poezise gojore
ka prodhuar kryevepra te verteta. Poashtu rima e puthur,
karakteristike per poezine gojore historike shqiptare,
eshte nje element i vargut qe e ben me te
komunikueshem vargun poetik. Leksiku i aktivizuar eshte
i arealit social dhe kulturor shqiptar, qe e ben poashtu
me te lehte ngulitjen e figurave poetike te kesj
poezie.
Por, poezia Mori
Shqypini, e mjera Shqypni, me duket se mbetet e
paharrueshme dhe aktuale e aktualizuese, para se gjithash
per shkak se dilemat shpirterore te shqiptareve nuk
jane zgjidhur as sot e kesaj dite.