Zef Serembe (1844-1901), ne opusin poetik te krijuar ne gjuhen shqipe, sonetin e ka krijuar me nje prirje dhe sens te dukshem, duke e bere kete forme poetike si nje nga shenjat identifikuese te artit poetik te tij.

Po te kihet para sysh menyra e krijimit te poezise nga Zef Serembe, pra, krijimi edhe ad hoc i poezive, me improvizim te atyperatyshem te vargjeve, me shumezimin e varianteve te se njejtes vjershe nga rasti ne rast, prirja e tij drejt sonetit duket e habitshme. Kjo per arsye se soneti eshte nje forme shume precize nga pikepamja metrike, qe do te thote se kerkon nje organizim shume specifik te vargut. Krijuesit e sonetit rendom njihen si autore te disiplinuar, me prirje per te punuar gjate ne skalitjen e vargjeve dhe ne persosmerine e shprehjes poetike. Ndersa, Zef Serembe ishte nje autor me nje dinamike jetesore larg prehjes e disiplines, larg rehatise e perqendrimit. Duket se ishte vete karakteri i tij  ambicioz, shkaku themelor i veshtiresive te jashtme, qe ia  nxinin jeten. Zef Serembe nuk kenaqej brenda nje konvence sociale e intelektuale, e cila i ofronte  mundesi te kufizuara per t’u afirmuar si personalitet dhe si krijues. Hapesira e ngushte e komunitetit arberesh, izolimi i ketij komuniteti, prapambetja sociale dhe kulturore, prej Zef Serembes perjetohesin si pranga, edhe ne kohen kur ai nuk arrinte ta artikulonte racionalisht pakenaqesine dhe revolten e vet. Perjetimi i detajeve te ambientit te vendlindjes se vet me ritme dramatike, eshte shprehje e shqetesimit dhe e pakenaqesise, me shume se e identifikimit te fuqishem me ate ambient, edhe pse as kjo lidhje nuk mungon.

………….

Nga kjo shperputhje evidente e jetes dhe e krijimtarise se tij, po ku soneti ishte nje forme e preferueshme poetike, behet e qarte se Zef Serembe kishte nje talent jashteserik, i cili edhe ne fushen e krijimtarise poetike thyente konvencat, ngase ai arrinte te krijonte  sonetin, ne formen e tij te komplikuar, edhe ne nje bashkebisedim rasti, ne nje darke miqsh, me lehtesi te jashtezakonshme. Fjala vjen, sonetin “Dhuninke Maurit”, poeti e krijoi ne prani te vete Maurit, si nje shenje nderimi per personalitetin e shquar te botes arbereshe. Nese nuk e ka lexuesi kete informacion lidhur me menyren e krijimit te  sonetit  “Dhuninke Maurit”, e ka te pamundur te vereje ndonje disnivel esencial te ketij krijimi poetik me krijimet e tjera te Zef Serembes. Organizimi metrik i sonetit “Dhuninke Maurit”, eshte krejt brenda skemes se njembedhjeterrokeshit. Poashtu skema rimore ne katrena :abba/ abba dhe ne terceta: cde/edc, eshte precize, si ne shumicen derrmuese te soneteve te tjera te poetit. Disa nga elementet e skicuara ne kete sonet, si portretimi moral i heroit lirik, vleresimi i vepres se ketij heroi nga pikepamja morale dhe nacionale, vleresimi i diturise si nje nga kulmet e arritjes se intelektit njerezor, ne fakt jane  nga ato elemente qe perseriten edhe ne krijime te tjera te Zef Serembes, si qendra te ideve poetike te tij. Me nje fjale, qe ne vitin 1860, kur e improvizoi kete sonet, ne nje ndeje rasti, Zef Serembe, ishte krijues me botekuptime te formuara, aq sa ato arrinte t’i artikulonte me nje lehtesi evidente edhe ne formen e rafinuar te  sonetit, si te ishin korpus i poezise gojore.

………….

Sonetet e Zef Serembes ne gjuhen shqipe, jane ne koherence te plote me prirjet dhe me realizimet e tjera poetike te ketij autori. Nga kjo pikepamje, Zef Serembe eshte nje poet me origjinalitet te dallueshem qarte, pavaresisht se ne çfare forme poetike shprehet. Rrjedhimisht, sonetet e tij jane brenda qarkut te poetikes serembiane, te ngjizjes se shperthimit momental e impovizimit dhe synimit qe te arrihet pesosmeria e formes poetike, e jo produkt i analogjive apo i shfrytezimit te modeleve te gatshme te poeteve te tjere. Madje as bashkekombesit e tij te famshem, Jeronim De Rada dhe Gavrill i Riu, nuk jane modele per Zef Seremben, sepse ata nuk kane krijuar fare sonetin. Ndersa, poemat  narrative te ketyre dy koloseve te poezise shqiptare, nuk ndiqen nga ana e Zef Serembes, as ne kompozicion, as ne ide. Poezia e Zef Serembes pergjithesisht eshte me lirike, me ekspresive, me e shkurter dhe me pak narrative, se poezia e De Rades dhe e Gavrill Dares se Ri.

Nga ana tjeter, as krijimet sonetike te poeteve te medhenj italiane, si Dante Aligieri e Francesko Petrarka, nuk jane ndjekur si modele. Zef Serembe nuk ka krijuar teresi me te medha sonetike, me personazhe te afishuara si shembellim i Beatriçes se Dante Aligierit apo i Laures se Françesko Petrarkes. Konceptimet poetike te  Zef Serembes ne krijimet sonetike, nuk jane produkt i koncepcioneve dhe konstruksioneve filozofiko-morale, i procedurave te nderlikuara kompozicionale dhe ideore. Edhe kur nuk jane krijime ad hoc siç eshte  soneti kushtuar Domenike Maurit, sonetet e Zef Serembes jane me shume shperthime spontane poetike, qe evidencojne ndonje detaj ose ndonje perjetim konkret intim, ne korelacion me ambientin e jashtem, po qe mbyllet ne nje kornize te reaksionit personal apo te nje vleresimi moral.

Sonetet - perkushtime: ballafaqimi i vlerave te vetes me te tjeret