Quhet ngjarje globale sepse ngjarja lekundi te gjitha kufinjt, dhe la gjurme aq sa menjehere u hamenden aleancat qe ishin midis tyre.  Me 11 shtator reflekset ndryshuan me shpejtesi maramendese. Ngjarja e 11 shtatorit ishte nje rast briljant i Amerikes per t’u rikthyer ne ranglisten e perjetaeve ne bote.

Pse konsiderohet 11 shtatori ngjarje globale?

Fred Halliday thote se kjo ngjarje nuk ishte aspak e pritur. Nuk ishte menduar as madhesia e as menyra e zbatimit si dhe as rezultatet shkaterruese qe dolen. Kjo ngjarje cilesohet si nje nga ngjarjet me te medha ne historine boterore, mu ashtu siç ishte e pa pritur lufta ne mes gjermaneve dhe ruseve me 1941. Okupimet gjermane ne luften e dyte boterore ne Europe vazhdimisht kercnonin ushtarakisht kontinentin derisa i erdhi fundi edhe kesaj force shkateruese naziste. E llojit te tille ishte edhe surpriza e arabeve ndaj izraeliteve me 1973. Keto akoma vazhdojne ta rrisin forcen ushtarake dhe te mbajne nje  barazpeshe te focave te tyre. E gjithe kjo parapergaditje behet per ne nje perleshje tjeter te mundshme ndermjet arabeve dhe izrailiteve. Po keshtu ishte edhe shfaqja e luftes se Irakut me Kuvajtin ne 1990. Ky qe edhe shkaku kryesor i shkaterrimit te forces arabe ne rajon, pastaj pasoi kthimi i aleances ne rajonin e lindjes se mesme ne samitin e Madridit. Plotesimi i gjithe kesaj, ishte elementi shume befasues ashtu siç shprehet Fred Halliday data 11 shtatorit. Kjo ngjarje cilesohet si ndodhi globale ose problem boterore global.

Quhet ngjarje globale sepse ngjarja lekundi te gjitha kufinjt, dhe la gjurme aq sa menjehere u hamenden aleancat qe ishin midis tyre. Me 11 shtator reflekset ndryshuan me shpejtesi maramendese. U konkludua se kete veper e beri organizata al Kaida, me kete veprim synoheshin Sh.B.A-te.

Keto lekundje lane gjurme aq te medha, sa qe filluan te lekunden edhe aleancat ne permasa boterore. Fred Halliday sjell shume shembuj te tjere qe ishin me karakter boteror ose global.

Atentati i princ Ferdinandit dhe gruas se tij ne Sarajeve me 1914 ishte nje ngjarje tronditese ate kohe, dhe kjo ngjarje shkaktoi luften e pare botrore. Ngjarje tjeter e ketij karakteri ishte edhe bombardimi japonez ndaj flotes amerikane ne Perl Harber ne 1941. Ky qe shkaku kryesor qe Sh.B.A-te te futen ne luften e dyte boterore. Kjo force iu bashkangjit aleances Anglo-Franceze dhe Ruse. Siç dihet kjo aleance me Ameriken arriti te korre fitore. Ngjarje tjeter tronditese do te ishte edhe kriza e raketave ne Kube me 1962 e cila shtoi friken e nje lufte te pare nukleare me permasa katastrofale.

Halliday konsideron se eksplodimet e 11 shtatorit ishin nje nga ngjarjet e veçanta ngase keto lekunden boten me permasa me te thella. E quaj globale sepse kjo se pari permbysi instruksionet e politikes se jashtme amerikane. Ajo dukej vazhdimisht se izolohej nga bota, sepse viteve te fundit udhehiqej nga nje politike e brendshme. Ne periudhen e demokrateve duke qene president Klintoni, republikanet benin nje politike shume te kujdesshme, sepse kongresi ishte ne duart e tyre. Pas ndyshimeve ne presidence me fitoren e George W. Bushit duhej te ishin shume me te vemendshem ne politiken e jashtme.

Kjo u konfirmua ne praktike meqe kishin projektuar disa arme raketore. Me pas u kuptua edhe me mire meqe Amerika u terhoq nga marreveshtja e Kjotos, e cila kishte te bente per nje mjedis dhe ambientim me te paster. Me pas ishte edhe mosbesimi ndaj Konventes per prodhimin e armatimit biologjik dhe se fundi anulimi i Konventes per prodhimin e raketave tejkontinentale.

Ishte e ditur se kjo politike e njeanshme ose individuale amerikane do te zgjonte edhe shtetet e medha kunder tyre edhe para ngjarjes se shtatorit. Kjo shkaktoi perplasje edhe ne mardheniet Washington – Bruksel, duke mos e anashkaluar tensionin Rus dhe Kinez. Shtaori duhet t’i pranoje te mundshme te gjitha keto mundesi.

Kjo ngjarje e futi Ameriken edhe nje here ne qender te vemendjes ne politiken nderkombetare. Jo si subjekt kryesore dhe dominant por si operator dhe udheheqes i nje forme te re, te aleancave nderkombetare.

Se dyti para ngjarjes se 11 shtatorit Rusia kishte paralajmeruar nje kercenim, si dhe kishte sinjalizuar Sh.B.A-te, se do te perballet me terorizem nderkombetare.

Se treti, perplasja mes Amerikes dhe Europes riktheu aleancen atlantike.

Se katerti, 11 shtatori e futi ne kornize nje ndryshim te thelle ne Azi, e cila bashkoi Indine ne nje krah me “nderkombetaret” per te qene udheheqese Washingtoni kunder luftes se terorizmit.

Dhe e pesta, ngjarja e 11 shtaorit ishte nje rast briljant i amerikes per t’u rikthyer ne ranglisten e perparesive ne bote duke e emruar ate“ Lufte terrorizmit boterore” duke qene kryesuese e kesaj liste ajo, do te shfrytezoje nga rasti te avansohet edhe me tutje ne bote.

Duke denuar krimin e Nju Yorkut ajo kalon kapituj te shumte, dhe pa ndonje lodhje, lehteson veprimet e saja ne nderhyrje te puneve te brendshme, qofshin ato edhe shtete te medha. Si keto lekundje ashtu edhe te tjera qe po verehen veçojne ngjarjen e shtatorit dhe me te drejte e kemi emertuar ngjarje globale.

Ngjarjet tjera, si Çeçenia, lufta e Bosnes dhe Palestina jane çeshtje te rendesive te veçanta por si te tilla nuk ndikojne  ne prishjen e aleancave nderkombetare, ose t’a ndryshojne listen e perparesive boterore. Kurse 11 shtatori  i dha nje forme tjeter historise ne natyren e mardhenieve nderkombetare.

Sfondet historike te ngjarjes se shtatorit

Fred Holliday sheh shkaqet dhe sfondet te cilat qendrojne ne prapavije te ngjarjeve te 11 shtatorit. Ato jane rezultat i akumulimit te veprimeve dhe rrethanave historike te cila rrenjet i kane te thella. Keto veprime dhe shkaqe, ne do t’i kuptonim si ngjarje qe spostojne motivacionet dhe si te tilla do te mbeten te keputura.

Holliday veçon dy  faktor:

1. Historike te  pergjithshme, konsiderohen te cilesise se marredhenieve nderkombetare dhe,

2. Bashkohore dhe te drejteperdrejta, ku jane perfshire disa shtete dhe grupe.

Shkaqet e se pares Holliday i sheh te jane nga koha kolonialiste ose shume me te hershme. Koha e tejzgjatur e luftes se ftohte ka sjelle nje sfond historik kryesor e cila ka lindur rrethana te cilat kane sjellur anesime dhe ngjarjen e shtatorit dhe zbatimin e tij. Ketyre dy shkaqeve Holliday ia shton edhe nje shkak tjeter. Ai konsideron se globalizimi eshte kapur peng, dhe kjo e ka perfshire boten mbare. Gjithashtu keto dy faktore te siperpermendur sollen rrezultate jo te barabarta , si ne eksportimin e prohimit ashtu edhe ne perfitime.

Faktori i pare, kolonializmi eshte pergjegjes sipas Holliday sepse ekzistimi i shume shfytyrimeve politike dhe sociologjike paraqiten ne sfondet e kesaj epoke te zhvillimit te botes se trete. Kolonizuesit i lane keto shtete te zhytyra ne probleme te thella, ne veçanti shtet e lindjes se mesme. Kolonizuesit konsiderohen si te akuzuarit kryesore per “ rrezultatin e terrorizmit te botes se zene peng”. Ato kishin lene probleme te njemendta, si  te natyres politike, qe do te veçonim problemin Kurd, pastaj lindjen e shtetit Kuvajtian dhe problemin Palestinez qe tani eshte ne vigjilje te problemeve qe vazhdimisht lindin urrejtje dhe ngrite tensionesh.

Atyre sociale, sepse sistemi klasifikimit nga brenda, ngateroi shoqerite. Zgjedhja e qeveritareve behej pasi te ishin propozuar nga jashte ( prej perendimoreve -ver. e perkthyesit) politikanet e devotshem prej shtresave te pasura. Veprimet e tilla, te tyre i argumentonin pa fakte bindese, e kjo behej vetem sa per te fituar ne kohe.

Atyre kulturore, sepse nderlidhet me identitetin dhe krizen e ngjarjeve. Ndodhite vinin pasi dihej se kishin lidhje dhe marredhenive te drejteperdrejta me perendimoret. Keto probleme dhe zemerime deponoheshin vazhdimisht dhe me plot kuptimin e fjales kesaj do t’i themi hakmarrje ndaj perendimoreve.Qofshin ato shprehje qe dalin nga botkuptimet kombetare, marksiste ose tani fetare.

Faktori dyte, lufta e ftohte. Kjo edhe me tutje vazhdon te tajite rrezultate qe ngritin tensionet dhe problemet politike. Vazhdojne lidhjet e aleancave ne mbare boten, dhe ne shume profile te ndryshme. Pershembull, ne lindje te mesme (Palestina), ne Afrike (Angola), ne Azi (Afganistani) etj. Tani do te veçojme Afganistanin. Jane te argumentuara lidhjet e ketij shteti me ngjarjet e 11 shtaorit. Me pare shkaku kryesor i vazhdimit te lufterave civile dhe anarkise gjate dy dekadave e me teper ishte konflikti i perhershem dhe violent ne mes Bashkimit Sovjetik dhe Sh.B.A-ve. Qe te dyjat ishin prezent dhe luftonin ne aleanca me ndonjeren nga grupet rajonale gjate ketij konflikti.

Sipas survejimit te Fred Holliday i cili na jep te dhena edhe me te shumta eshte terheqia e  

Sovjetikeve nga Afganistani. Kjo terhekje ishte bere sipas marreveshjes se 1988 ne mes Sovjetikeve dhe Amerikaneve e cila perfundoi me nje kusht te vetem. Amerikanet vune kushtin se kryengritesit (Muxhahidinet) nuk duhej te çarmatosen. Kjo ishte ideja e Reganit, sepse ai deshironte te vazhdoje politika e armatimit derisa te debonte qeverine e Nexhibullahit.

Amerikanet i ndihmuan levizjet e “Muxhahidineve” si ne politike, ashtu edhe ne diplomaci, derisa u rrezua qeveria ne 1992. Pas nje kohe te shkurter sigurimi afgan pesoi ndyshime. Pa keture ndryshimeve ndihma amerikane u zevendesua me ndihmen Pakistaneze. Nga mesi vitit 1994 Pakistani ndihmoi levizjen Talibane derisa keta te fundit ngadhjyen ndaj kundershtareve te tyre dhe morren Kabulin ne duart e tyre.

Faktori trete, mosbarazia. Kjo damkosi globalizmin bashkohore duke zgjeruar edhe me shume humneren ne mes pasanikeve dhe te varferve. Kjo bare e tepert sipas Frred Holliday eshte rreshqitja e globalizmit dhe kjo shkaktoi deme dhe ankesa te shumta ne bote. Vete globalizimi barte ne brendine e vet devotshmerine dhe gjendjen ekzistuese te shtrirjes se ketyre rrethanave te egra. Jeta e ashper ne korriz te qindra miliona njerezve te varfer iu eshte shtuar dhe ambientuar edhe violenca ekstreme.

Kurse sa i perket shkaqeve te drejperdrejta qe i veçon shtetet islamike Fred Holliday sheh se atje eshte nje krize e cila quhet “Kriza e Azise perendimore”. Ne kete krize  perfshihen shtetet arabe, Irani, Pakistani dhe Afganistani. Kjo krize vazhdon te materializohet edhe me tutje per disa arsyera ose realitete te ketyre shteteve: a. Perleshjet dhe krizat te cilat i kane kapluar keto shtete jane rezultat i  ndarjes se kesaj shoqertie. Keto perleshje dhe kriza ndikojne shume ne mes tyre, pothujase jane te nje forme.

b.Brishtesia e shteteve pas mevetesise se tyre dhe vazhdimi i krizes ligjore ne keto shoqeri.c.Emetimi i “fundamentalizmit” islamik dhe ekstrmizmit brenda dhe jashte kufijve.

Te gjitha keto lidhen ngusht me sfondin historik qe u perball shoqeria e faktorit te  pare. Detyrimisht kjo situate do ta zmadhonte edhe me tej armiqesine ndaj Sh.B.A-ve dhe politikes se saj. Ky normalitet krijoi frymen e cila nxorri shprehjen ekstremizem dhe gradualisht ky normalitet u materializua me eksplodimet ne Nju Jork dhe Washington. Kjo edhepse na ndihmoi ne te kuptuarit e sfondit te ketij krimi, kjo nuk duhej te ndodhte.