|
Gjeografine
politike e perbejne gjithcka ka te beje me
siperfaqet toksore, organizimet e shteteve dhe
ideologjite e popujve.
Qeverisjet
ose organizimet e njerezve (popujve) gjate
shekujve kane pesuar ndryshime te vazhdueshme,
mendoj se ia vlen t’i theksojme disa nga
orgnizimet me me peshe te madhe ne historine
e njerezimit, ato jane: organizimi primitiv,
fisnore, nacional, fetare, ideologjik dhe dhe
tani se fundi globalizimi. Ky I fundit eshte
ne rritje e siper por koha do te tregoje nese
eshte sisitem me i persosur ose jo.
Zhvillimet
e gjeografise politike
Ky
term lindi pas dy pyetesoreve:
-
Cilat jane praktikat e nje
shteti sipas percaktimeve gjeografike dhe
vecorite njerzore.
-
Cila eshte shkenca qe do te
merrej me kete teme
Dijetari
gjerman Ratsell eshte i pari i cili filloi te
mirret me kete hulumtim por fatkeqesisht nuk
mundi t’a perfundoje mendimin per shkak te
perhapjes se ideologjise naziste ne Gjermani.
Pas tij ngeli ne kujtimet tona thenja e
Makinderit per Gjeografine politike: shekullin
20 e udhehoqen konfliktet politike nderkombetare
e quajtur teoria e “Zemres dhe
Kornizave” qe nenkupton zemren
e tokes dhe kornizat e saja. Zemra simbolizon
forcat tokesore (kembesorine) kjo perfaqesohej
nga Bashkimi Sovjetik dhe Gjermania. Korniza
simbolizon forcat detare (marinen) kjo perfaqesohej
nga Sh.B. te Amerikes dhe Anglia, kurse
tani keto dy te fundit perfaqesojne keto
dy forca.
Soli
Kohen e zgjeroi kete terminologji edhe me
shume ne kohen kur u bene zbulmet
teknologjike te reja te kohes. Pra, si
rezultat i zhvillimit te teknologjise dhe
shpikjeve ajrore, raketave me largesi
tejkontinentale. Kohen nuk e sheh boten si nje
teresi, ashtu si e paraqet Makinderi. Ai veren
se bota eshte me shume njesi autonome
rajonale, ose me saktesisht ai paraqet nente
njesi dhe ato:
-
Zemra dhe europa lindore
-
Azia e larget
-
Azia juglindore
-
Lindja e afert
-
Vendet shkretinore
-
Kufinjt ujore europian dhe
shtetet e atllasit.
-
Amerika jugore
-
Vendet aziatike te cilat kane
dalje ne dete
-
Kufinjt ndermjet
Amerikanoanglezve dhe Karibeve.
Perveç
Amerikes dhe Bashkimit Sovjetik ky veren edhe
tre forca tjera boterore siç jane Japonia,
Kina dhe Europa, pastaj forcat e rendit te dyte
si: India, Brazili, Nigeria etj, dhe se fundi
shtetet e rendit te trete e te katert.
Pas
perfundimit te luftes se ftohet, filloi nje
radhitje e re ne gjeografine politike.
Ketu
do te veçojme Pol Kenedin me librin e tij te
viteve ’80-ta, “Ramja e fuqive te medha”,
ku i parasheh ndryshimet e medha politike qe
do te ndodhin ne vitet 1989 - 91, vite te
cilat do ta permbysin Bashkimin Sovjetik ne nje
ane, dhe bashkimin e gjermanive ne anen
tjeter.
Ne kete kohe nuk eshte menduar se kush do
te jete ai qe do te mbane rendin dhe paqen
ne bote. Pretendent kryesore pa dyshim kane
qene Sh.B. te Amerikes. Si duket edhe kjo nuk
mund ta barte kete barre ngase ne brendine
e saj verehen ramje ekonomike. Analistet
politik qe nga viti 1992 deri ne ditet tona e
pranojne faktin se deri tani nuk jane percaktuar
per baraspeshat e forcave te mundshme per nje
te ardhme te afert.
Si
mendim gjeopolitik pas viteve ’90 - ta eshte
shtruar edhe mundesia e rikthimit te Bashkimit
Sovjetik ne skenen politike boterore si nje
rival i mundshem i ri i Sh.B.te Amerikes. Ne
keto analiza eshte perfshire edhe ngritja
shume e shpejte e shtetve islamike si fuqi e
mundshme boterore. Shtetet islamike kane nje
shtrirje shume te madhe ne kontinentin e Azise
dhe Afrikes prandaj ndikimi i tyre do te
luante nje rol te dukshem ne hartimin e
rendit te ri boterore.
Disa
analiste si per shembull Xhon Oluoflin paraqet
dhjete variantet e mundshme qe mund te
ndodhin ne ndryshimin e gjeopolitikes. Prej ketyre
dhjete varianteve, me kryesoret do te ishin:
-
Te mbeten Sh.B.te Amerikes te
vetmet ne mbikqyrjen e botes.
-
Perplasja e aleances
perendimore, ndermjet Sh.B.te Amerikes
dhe Europes, mu ashtu siç ndodhi perplasja
ne kampin lindor ndermjet kinezeve dhe
Bashkimit Sovjetit ne vitin 1962. Po te
ndodhe kjo atehere Europa do te ishte
konkurenti i dyte i cili do te merrej me
rregullimin e sistemit boterore.
Ndryshimet
shume te medha gjeopolitike do ta pengonin ne
mase te dukshme strategjine qe e ka ndjekur
politika e globalizimit ne veçanti pas
paraqitjes se sfidave te reja nga
antiglobalistet neper rajone te ndryshme te
botes. Prandaj keto variante edhe mund te mos
ishin te realizueshme.
Gjeografia
okupuese
Gjeografia
si lende u zhvillua me se shumti ne kohen
kur filluan kolonite gjate shekullit 19. Keto
koloni per t’u zgjeruar edhe me shume
duhej te materializoheshin me teori te reja
ideologjike. Nje nga teorite e mundshme ne
fillim te shekulit 20 ishte edhe ideja e
Helfelridengut si marksist nga Austria. Idene
kolonialiste te tij e paraqiti dhe njekohesisht
e zbatoi Lenini gjate luftes se pare
boterore.
Lufta
e pare boterore qe shkaktar i nje
analize te thelle, dhe pas propozimeve
te shumta, perfundimisht u rezonua se lufterat
duhet t’i ndryshojne format dhe kahjet e
shteteve dhe popujve. Rezultat i ketij
ndryshimi ishte lufta e dyte boterore. Kjo
lufte shkatrroi te gjitha idete qe bartnin levizje
me pretendime okupuese dhe qe beheshin shkak i
luftrave klasike.
U
paraqit ideja e globalizimit, si nje ide e re per
njerzimin e cila eshte po ashtu me pretendime
okupuese, por qe stili i saj nryshon dukshem
ndaj luftrave klasike. Kjo ide filloi te
zhvillohet shume shpejt duke okupuar ekonomine
e shteteve, fillimisht duke blere fabrika dhe
ndermarje, e pastaj duke ndikuar ne sistemin
monetar si dhe ne buxhetin shteterore,
programe te ndryshme te stilit perendimore
liberal duke perfshire ketu sitemin ekonomik
dhe kulturor. Vetem prej vitit 1983 –1991 nga
Amerika Jugore jane barte per ne SH.B.te
Amerikes 200 miliard US$. Por edhe pas gjithe
ketij ndyshimi te madh dhe formes se re te
okupimit, lufterat klasike ne bote nuk u
eliminuan. Nga lufterat klasike qe edhe sot
jane ne process e siper ne bote mund te
permenden:
konfliktet e shteteve (popujve) te ndare,
konflikti ndermjet Indise dhe muslimaneve,
konflikti ne Qipro ndermjet turqve dhe
grekeve,
konflikti arabo çifut ne Palestine etj. Edhe
pse keto luftrera jane te karakterit lokal
ne vete bartin edhe karakterin tjeter,
sepse kane filluar te involvohen shume shtete
te tjera qe duan ta shtrijne ndikimin e tyre
ne bote.
Shtetet
autonome
Autonomia
e ketyre shtetve mbeshtetet ne dy forca
kryesore:
-
Forca centrifugale, qe shperndane
forcen e vet ne te gjitha shtresat e
shtetit. Kjo force bazohet ne te mirat
natyrore.
-
Forca centripetale, eshte force
e cila i terheq kah vetja te gjitha rrymat.
Kjo force karakterizon filozofine e
shtetit.
Popujt
qe posedojne shtetesine kane arritur t’i
eliminojne shume nga problemet e tyre te
mireqenies.
Do te veçoja problemet qe mund te lindin si
psh: problemin e kufinjeve, ka stabilizim
politik dhe social, kane sistemin e organizimit
qeverises qofte federal ose tjeter, behen
zgjedhjet (rizgjedhjet), behen puçe, kane perleshje
me karakter konstruktiv ose destruktiv sa per te
arritur ne pushtet, kane kryeqenden,
administrimin, kane qendren e punesimit, kane
arritur qe ta organizojne sistemin ekonomik te
vendit etj.
Kane arritur qe qeveritaret t’u spjegojne
ose paraqesin idene e globalizimit dhe
funksionimin e marredhenieve bilaterale dhe
multilaterale.
Ummeti
dhe kombetarizmi
Ne
kohen tone bashkohore si nje nga shtyllat
kryesore te organizimeve shoqerore, qe ze
vend te veçante eshte ideja e kombit.
Shikuar ne prizmin gjeografik kjo duket se ka perfshire
çdo cep te botes. Kjo ka lekundur emocionet
e njerezve dhe ka ngritur identitein e tyre.
Shpesh here kjo manifestohet edhe me mospajtime
te shumta dhe konflikte teritoriale. Kjo ka
ngritur edhe konkurencen ndernjerezore ne
shume lemi te jetes se njeriut.
Tifi
Smith ka paraqitur disa parametra te
domosdoshme te shtetit dhe popujve, sipas te
cilave:
-
Bota perbehet nga nje mozaik
popujsh.
-
Popujt jane njesi kompakte
natyrore qe prezantohen ne shoqeri.
-
Sipas organizates boterore te
gjitha popujt qe kane sistem stabil ne ate
vend.
gezojne lirine e plote
-
Secili popull vepron lirshem me
kulturen e vet te cilen e ka ngritur gjate
historise .
-
Secili popull ka nevoje per udheheqesine
e tij me ane te cileve prezanton kulturen
e vet.
-
Secili popull (jo secili shtet)
ka te drejten apsolute ne trollin dhe
atdheun e vet.
-
Cdo njeri ose individ patjeter
duhet t’i takoje nje populli.
-
Nuk quhet liri apsolute per
njeriun i cili nuk ka shtetesi.
-
Shtetesia e pare per secilin
individ do te ishte shtetesia e popullit qe
i takon.
Ne
esence shteti - ummeti vepron per rritjen e
vazhdueshme te kerkesave elementare
per shtetasit dhe popullin e vet. Ai
duhet t’ju siguron atyre identitetin me poziten
gjeografike dhe kohore, ai duhet t’a percaktoje
dhe t’i parashikon vizionet e ardhmerise se
vendit.
Gjeografia
e zgjedhesve
Me
fjalen gjeografia e zgjedhesve nenkuptojme
politikat e pergjithshme te njerezve dhe
pozitat e tyre. Ketu verehen edhe ndikimet
gjeografike te zgjedhesve te cilat paraqesin
nje analize gjeografike nga fushata elektorale.
Shikuar nga ky prizem politikanet dhe partite
politike me paraqitjet e programeve te tyre
zgjedhore kane ndihmuar ne ruajtjen e
konstruktivitetit ndaj qeverisjes se vendit
duke aluduar vazhdimisht ne gjakftohtesise e
programeve te tyre edhe pse te kunderta por
asesi te llogariten programeve armiqesore.
Ne
kete menyre ose forme shume qarte veprojne
forcat ose rrymat boterore qofshin ato edhe levizje
regjionale. Me kete forme do te del ne pah
statistika e qarte, se cila nga rrymat boterore
jane me me ndikim ne ate regjion dhe cili eshte
ndikimi I kombetareve,
fetareve ose ideologjive te tjera etj.
Analizat
e zgjedhjeve nuk mjaftojne te vleresohen, te
studiohen programet dhe veprimet e rivaleve por
ato duhet te jane te qarta nder ne sidomos
vizionet e largeta te politikave te
globalizimit te cilat jane perqark nesh.
Por
shtrohet pyetja, çka do te ndodhte nese njerezit
nuk dalin ne votime?Cfare do te behej me
partite ose organiztatat te cilat jane ngusht
te lidhura me pjesemarrjen e njerezve ne
zgjedhje. Cila eshte alternativa e cila do
t’a pranonte popullata.
Gjeografia
politike rajonale
Globalizmi
nuk e injoron pluralizmin, por ai ndikon ne
riqarkullim ose riradhitje ne kete
pluralizem,
keshtuqe vazhdimisht mbetet per çdo rajon nje
gjendje si te thuash nje partiake. Qeverisja
rajonale (shteti) nuk konsiderohet vetem nje
agjencion i shtetit qendrore e as qe eshte
nje vegel opozitare e qeverise ne kryeqytet
ajo mban lidhjet rajonale me organizatat
ekonomike boterore. Bota nuk eshte si nje
vegel mekanike e thjeshte e cila do te dije
te administroje aty per aty, me nje te
informuar per ndryshimet e ndermara sipas disa
vizioneve qe mund te lindin tek ta. Ato duhet
te jane shume te organizuara ne vete, duhet
te kane alternative, duhet te japin prova,
duhet t’i pranojne sfidat e opozitareve, qe
ne raste te krizave politike te mund te pesojne
politikanet, e jo politikat. Ne kete situate
gjeografia politike me kete strategji duhet te
jete e lidhur me rrjetin rajonal, i cili edhe
ai duhet te kete alternativat e saja.
Nje
nga format e gjeografise bashkohore eshte perzierja
e specifikave ose veçorive rajoname me ato
globale. Me kete verejme: vendet e vogla iu
bashkangjiten vendeve te medha (metropoleve)
me deshiren apo padeshiren e tyre. Iu
bashkangjiten zyreve te biznesit me qarkullim
tregtar boteror, iu bashkangjiten tregut
te paligjshem, veprimtarive ekonomike te
korruptuara, iu bashkangjiten investimeve te
huaja dhe qendres monetare nderkombetare.
“
Levizjet kolonialiste edhe pse jane zhdukur
gjurmet e tyre jane prezente dhe shume te
shtriera ne bote. Shembull per kete
do te ishte ndarja e shteteve, krahinave ose
zhvillimi i disa shteteve ne nje ane dhe renia
ose zhdukja e disa te tjerave, perleshjet
nacionale dhe fetare vazhdojne mu ashtu sic eshte
duke vazhduar perleshja mes indianeve dhe
muslimaneve ose arabeve me çifutet ne
Palestine. Kolonializmi ngriti nacionalizmin
por vazhdon t’a percaje ose permbyse idene
e shteteve”.
Prishtine
: me 18.09.2002
|
