|
Shpeshhere degjoj te flitet ne vende
publike, por edhe te lexoj ne gazeta per xhamite dhe per formen
e xhamive. Sipas ketyre opinioneve xhamite qe po ndertohen
qenkan te traditave jo kosovare (te stilit turk) ose diçka
tjeter. Nuk e kam te qarte se pse njerezit kane deshire te behen
mjet i manipulimeve te disa interesave te cileve nuk ua dime
fillet. Me shume keqardhje e them se shumica e atyre qe “iu vie
keq” per stilin i xhamive ne Kosove nuk jane fetare ose nuk jane
fare shqiptare. Nuk kam ndermend te komentoj keto opinione sepse
ato jane shume te qarta dhe tendencioze. Para se te futem ne
teme do t’ishte e udhes te njihemi me domethenien e fjales
xhami.
Sipas kuptimit terminologjik fjala xhami
rrjedh prej fjales arabe “xhemea”, qe ka kuptimin e tubimit.
Kurse sipas kuptimit etimologjik kjo fjale ka kuptimin e vend -
tubimit te besimtareve musliman te cilet kryejne namazin
gjegjesisht faljen ditore, javore etj.
Cilat ishin tri xhamite e para
Kur’ani na meson se mbi themelet ekzistuese
te Qabes Ibrahimi u autorizua nga Zoti per ngritjen e mureve te
faltores e cila ishte rrenuar prej kohesh. Muhammedi i derguari
i Zotit na meson se Qabja ishte ndertuar ne toke nga melaiket
para se te krijohet njeriu i pare. Po ashtu sipas thenjeve te
Muhammedit, xhamia e dyte eshte me emrin Aksa. Kjo gjendet ne
Jerusalemin e sotem. Xhamia e trete, u ndertua pas shume
shekujsh mileniumesh, e ajo eshte xhamia e pejgamberit ne
Medinen e sotme. Pastaj pasojne xhamite tjera te shumta.
Cilat jane kriteret e ndertimit te
xhamise
Zoti na kushtezon te falemi vetem ne vend
te pastert. Kete namaz mund ta bejme ne çdo cep te tokes pa
marre parasyshe formen e vendit. Duke u nisur me kete baze,
besimtari nuk kushtezohet me ndertimin e objekteve te kultit.
Por per aresyera objektive besimtaret muslimane jane percaktuar
per ndertimin e xhamive, sepse lutja me xhemat (lutje e
perbashket) eshte me e vlefshme. Sot shohim stile te ndryshme
te tyre, por secila ka per baze sallen e faljes e cila eshte e
sheshte, pa interier dhe pa dekor. Ajo mund te shtrohet me
qylym (tepison ose diçka tjeter) sa per te treguar se vendi ku
falemi eshte i pastert. Nese i kthehemi historise, xhamia e
Muhammedit u ngrit vetem ne kater mure rrethuese, ne mes tyre
kishte nje trup te hurmes e cila ju sherbente per hije. Per
arsye te degjimit te ezanit, muezini ngritej ne nje vend sa me
te larte qe ishte e mundur, tani kete lartesi e yevendesoi
minarja.
Muslimaneve te asaj kohe ju mjaftonte qe
vendi ku faleshin t’ishte i paster dhe i mbrojtur nga kafshet.
Nga besimtaret kerkohet te hyne ne lutje duke qene te paster ne
trup, ne zemer dhe te kane sinqeritet. Pra, per muslimanin nuk
ka rendesi pamja e jashtme e xhamise. Me kalimin e kohes
muslimanet arabe, u perballen me popuj tjere jo arabe te cilet
kishin historik te gjate dhe kultura te ndryshme. Islami, eshte
ngritur mbi baza shume te shendosha, ai i pershtatet
natyrshmerise se njeriut, pa marre parasyshe se ne cilen vend
dhe kohe jeton ai. Xhamite ndertoheshin sipas numrit te
besimtareve, shijes dhe mundesive materiale te vendasve.
Mjaftonte qe ne te, te ket nje salle (vend faljeje), nje mihrab
qe tregon drejtimin e kibles dhe nje ose dy minare te cilat
sherbenin per thirrjen e ezanit. Stili i tyre tani kaloi
modestine arabe. Xhamite filluan te ndertohen nga nje grup
njerezish te cilet e kishin bere profesion te tyre kete
veprimtari. Para se te ndertojne xhamite u detyruan te sjellin
arqitekt te vendeve te ndryshme vetem e vetem per t’iu pershate
shijes se vendasve.
Verejme se stili i xhamive te turqve eshte
i perafert me stilin bizantin. Konsideroj se, turqit qe ne
fillim ishin ne rruge te gabuar, sepse kopjuan me endje stilin
bizantin. eshte e njohur arqitektura bizantine tek analistet.
Ajo demostronte fuqine e shtypjes se madhe. Pos kishave dhe
pallateve te medha te udheheqesve, dhe shume te kushtueshme
shohim edhe ndertimin shume te veçante te gjykatoreve. Keto
ndertime kishin ndikim shume te madh ne psiqiken e qytetarit te
rendomte. Ato ne hyrje te saj kishin shkalle shume te gjera dhe
te larta. Ky ndertim psikologjik ishte bere per nje arsye te
vetme psh. ai qe kishte vendosur te ankohej per nje padrejtesi
deri sa te arrinte tek zyrtaret e caktuar duhej te kalonte neper
shkalle shume te gjera, te larta, dhe nje labirinth korridoresh.
Praktika ka treguar se shume persona deri sa kane arritur tek
zyrtari e kane terhequr ankesen, nga ndikimi psiqik dhe frika
qe kane perjetuar duke kaluar gjithe ate rruge.
Kishat e tyre ishin perplot ikona, ato
ndikonin thelle ne psikiken e besimtareve, te besonin se Isau
ishte kryqezuar dhe ishte biri i vetem qe ka perberje te qenies
se Zotit.
Kopjimi i ketij stili, (turqit) muslimanet
vetem sa i dobesoi edhe me teper. Te pasionuar nga forma, turqit
harruan esencen e tyre. Njerezit qe nuk kane esence mundohen te
paraqesin forma sa me terheqese qe do te ndikojne ne afrimin dhe
bindjen e te tjereve. Muslimanet nuk kane nevoje per forma te
cilat demostrojne jorealen. Ata esencen e kane te shendoshe dhe
nuk i frikohen çfaredo lloj sulmi a rreziku qe mund t’i kanoset
nga forma te caktuara.
Tani kur bota eshte perzier me multikultura
dhe multicivilizime, pak rendesi ka stili arab, turk, iranian
ose indonezian i xhamive. Muslimanet duhet te gjejne nje ose
shume modele te arqitektures bashkohore. Stile te reja qe i
pershtaten kohes. Sot o kurre, mundesite jane qe me pak
shpenzime te behen konstrukcione te mira dhe te pranueshme per
syrin e besimtareve. Qyteterimi tanishem i ka tejkaluar te
gjitha koherat e meparshme. Xhamite e sotme duhet t’i pershtaten
arqitektures se realizmit te fese islame. Te paraqet brendine e
ndjenjave, besimit dhe kulturen e muslimanit.
Nese arabet jane munduar te na ndihmojne ne
ndertimin dhe rindertimin e xhamive te shkateruara nga barbaret
serb, ata jane munduar te sjellin stilin e xhamive qe i kerkon
koha. Ky stil nuk njihet si stil arab, wehabist ose ndonje stil
tjeter. Xhamite nuk dallohen tek muslimanet, siç dallohen kishat
tek besimtaret krishter. Ata qe duan te fusin perçarje mes
muslimaneve sajojne llojlloj intrigash. Nese ne shqiptaret
pranuam qe kullat t’i zevendesojme me ndertesa te cilat ne vete
bartin shume banesa, atehere pse e njejta logjike nuk do te
pranoje ndryshimin e pamjes se xhamive. Cilin e pengon ky
ndryshim qe njeriu besimtare te jete pedant dhe te kete
paraqitje te qyteterimit ne te cilen ai jeton?
Prishtine 04.08.2003
Muhamed Jusufi – Kajolli
Drejtor i Sh.K. "Zeri Yne" |